Metodologiczne podstawy badania miasta jako systemu

Współczesna wizja wspólnoty lokalnej łączy praktyczne elementy nowoczesnego zarządzania i podejście do przestrzeni publicznej jako zasobu, który można skutecznie i efektywnie wykorzystywać dla dobra wszystkich mieszkańców.

Miasto postrzegane jest jako zespół uzupełniających się (ale konkurujących o przestrzeń) systemów społeczno-gospodarczych (systemu zarządzania, gospodarki, mobilności, ludzi i wykształcenia, sposobu życia oraz środowiska). Największe korzyści można osiągnąć poprzez ich zintegrowany rozwój, w którym postęp w jednej dziedzinie przyczynia się do rozwoju pozostałych. Kluczowa rola przypada w tym zakresie władzom samorządowym, które określają reguły rządzące zachodzącymi procesami.

Warunek rozwoju systemu

Sposób zarządzania wspólnotą lokalną jest systemem informacyjnym, który reguluje wymianę energii (ludzi) i materii (dóbr, środków finansowych) pomiędzy systemem a otoczeniem. Pomiędzy konkurującymi systemami (miejscowościami) odbywa się nieustanna konkurencja o dobra oraz ludzi. Sukces, czyli wysoki poziom rozwoju idzie za ilościowym i jakościowym rozwojem podmiotów tworzących system (mieszkańców) oraz wzrostem ilości dóbr (pieniędzy, idei, know-how) znajdujących się w obiegu. Pierwotnym warunkiem rozwoju systemu jest istnienie właściwego systemu zarządzania, który doskonaliłby procesy zachodzące pomiędzy ludźmi i instytucjami.

Wyższy poziom złożoności systemu jest tożsamy z jego wyższym stadium rozwoju i sprowadza się do wzrostu kapitału intelektualnego, społecznego, materialnego, które umożliwiają realizację wielkoskalowych, złożonych procesów jak również adaptacyjne dostosowywanie się do zmieniających się warunków otoczenia, pozwalające odkryć wartość dodaną, czyli wykorzystać je dla dalszego rozwoju. Nasi eksperci pracują nad stworzeniem optymalnego dla Łodzi modelu zarządzania politykami publicznymi, który pozwoli miastu stać się „nową ziemią obiecaną”.

Entropia

Dla inteligentnego zarządzania miastem, jako sieci wzajemnie powiązanych systemów istotne znaczenie ma pojęcie entropii. Entropia to rozpad uporządkowania systemu, który następuje wtedy, kiedy wszystkie jego stany są równie prawdopodobne, a więc nie rządzą nim żadne wewnętrzne reguły i prawidłowości. Brak systemów regulacji, które porządkowałyby procesy zachodzące w systemie skutkuje bezład, czyli przypadkowością podejmowanych decyzji. Systemy pozbawione sterowania wykazują tendencję do funkcjonowania najgorzej jak to tylko możliwe. Procesowi entropii przeciwdziałać można wyłącznie poprzez umiejętne zarządzanie. System, który nie dąży do samodoskonalenia, traci w zmiennym i konkurencyjnym otoczeniu szanse na rozwój. Niewykorzystane potencjały z czasem samoistnie wygasają, jeśli są indukowane wewnętrznie, albo są wykorzystywane przez konkurentów, jeśli istnieją w otoczeniu.

Aby skutecznie podejmować próby sterowania tak skomplikowanym systemem, jakim jest wspólnota lokalna, układ sterujący, który, w przybliżeniu, możemy utożsamiać z samorządem miasta, musi być bardziej skomplikowany, zróżnicowany, lepiej zorganizowany i zarządzany, zdolny do większej ilości stanów, dzięki czemu będzie mógł przewidywać potencjalne konsekwencje procesów samoistnych i inicjowanych, formułować cele działania i modyfikować prowadzone polityki.

Kryteria optymalizacji

Proces doskonalenia systemu, aby uniknąć przyjęcia najgorszej dostępnej wydajności, sprowadza się do wykorzystania narzędzi monitorowania i zwiększania wydajności realizowanych procesów. Wyróżniamy trzy kryteria optymalizacji: kosztową, ilościową i jakościową. Powinny być stosowane w stosunku do każdego procesu realizowanego w ramach systemu według miar właściwych dla jego specyfiki i potrzeb otoczenia.

Dla wypracowania technik inteligentnego zarządzania miastem możliwe jest zastosowanie metody cybernetycznego modelowania organizacji, która dąży do diagnozy funkcjonującego systemu poprzez stworzenie uproszczonego modelu zawierającego najważniejsze elementy miasta-systemu, opisującego ich cechy oraz relacje, w jakie wchodzą pomiędzy sobą. W drugiej kolejności zmierza do sformułowania wzorców pożądanych stanów, jako wartości i postaci docelowych rozwiązań, do jakich aspiruje społeczność w zgodzie z wyznawanym systemem wartości. Ostatni etap to projektowanie i rekomendowanie ingerencji władz miasta, wdrażanych poprzez zmiany instytucjonalno-prawne w powtarzających się cyklach optymalizacji jakości, wydajności i kosztów.

Podejścia badawca

Stosuje się równolegle dwa podejścia badawcze:

  • Synchroniczne, równoczesne spojrzenie na procesy społeczne opiera się na statystykach, modelach i mapach. Na podstawie twardych danych wyjaśnia istniejące zależności przestrzenne i funkcjonalne.
  • Spojrzenie diachroniczne pozwala  wyróżniać następujące po sobie fazy procesów: wytwórczości, ruchliwości, zaopatrywania i odprowadzania, gromadzenia i dystrybucji. Uchwycenie stanów statycznych uniemożliwiałoby zarówno ich obserwację, lecz w szczególności planowanie i reagowanie w trakcie ich przebiegu.

Zastosowanie zaawansowanych metod badawczych stanowić powinno wstępny i konieczny warunek wdrażania nowoczesnych technologii w procesie zarządzania miastem, które określane są zbiorczo jako smart city. Pamiętać przy tym należy, że koncepcja ta, zakładająca silniejsze niż dotychczas oparcie procesu zarządzania na wykorzystaniu danych, posiada te same ograniczenia, które dotyczą przedsiębiorstw cyfrowych, zderzających się z incydentami naruszenia prywatności, hazardu moralnego, manipulowania dostępem do informacji czy ograniczania dostępności usług. Pozyskiwanie danych o zachowaniach użytkowników z sensorów (kamer, czujników ruchu itd.) zamiast portali społecznościowych nie stanowi różnicy wykluczającej budowanie analogii pomiędzy potencjalnymi zastosowaniami, ale i zagrożeniami stosowania nowoczesnych technologii.