Stosunki polsko-ruskie/ukraińskie w okresie XVI-XX wieku cz.1

Wraz ze zmianą kierunku polityki ekspansyjnej z kierunku zachodniego na kierunek wschodni, Polska zaczęła wchodzić w coraz głębsze relacje z Rusią. Kiedy Kazimierz Wielki podbił Ruś Halicką w granicach Korony znalazła się ludność ruska wyznania prawosławnego. Po zawarciu kolejnych unii z Litwą sytuacja ludnościowo-etniczna stawała się coraz bardziej ważkim problemem.

W 1569 roku została zawarta Unia Lubelska. Do jej podpisania doszło w sejmie w Lublinie. Nie obyło się jednak bez pewnych trudności. Mianowicie magnateria litewska zerwała rokowania i opuściła Lublin, pociągając za sobą zdezorientowanych posłów litewskich. Wówczas Zygmunt August oderwał od Wielkiego Księstwa Litewskiego: Podlasie, Wołyń oraz województwa bracławskie i kijowskie (Ukrainę) i przyłączył je za zgodą miejscowej szlachty do Korony. Zdecydowana postawa króla i Polaków skłoniła Litwinów do kompromisu. Po utracie ponad połowy terytorium uznali oni, że bez polskiej pomocy nie będą w stanie zapewnić sobie niezależności od Moskwy. 1 lipca 1569 roku został uroczyście zaprzysiężony przez posłów polskich i litewskich akt unii. Oba państwa łączyły się na zasadach równoprawnych stron, jak „wolni z wolnymi” i „równi z równymi”. W wyniku unii powstała Rzeczpospolita Obojga Narodów – Polski i Litwy. Nie było to jednak jednolite państwo, gdyż nadal istniały dwa organizmy państwowe – Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie. Oprócz wspólnie obieranego monarchy i wspólnego sejmu, Polska i Litwa miały wspólną monetę, przywileje szlacheckie oraz politykę zagraniczną. Natomiast odrębne pozostawały natomiast prawa, urzędy centralne, skarb, wojsko i sądownictwo.

Od Unii Lubelskiej możemy zacząć mówić o intensywnych stosunkach polsko-ruskich, które bezpośrednio będą prowadzić do stosunków polsko-ukraińskich. Terytorialnie bowiem Ukraina znalazła się w granicach Korony. Ponadto skutki unii realnej miały ogromy wpływ na kształtowanie się wspólnych relacji.

Po 1569 roku Polacy i Litwini mogli obejmować urzędy i dobra ziemskie na obszarze całego dużego państwa. Na terenach wschodnich wcielonych do Korony zaczęły szybko wyrastać wielkie majątki magnackie – latyfundia. Jednym z najbardziej znanych przykładów takiego zjawiska była fortuna książąt Wiśniowieckich czy Zasławskich. Kolejnym skutkiem Unii Lubelskiej mającym przełożenie na relacje polsko-ruskie było to, że Polska zaangażowała się w sprawy wschodnie – obronę pogranicza przed najazdami turecko-tatarskimi i konflikty z Moskwą.

Ważne jest też to, że zamieszkiwanie w jednym państwie wielu nacji rodziło konflikty społeczno-narodowościowe. Wreszcie szlachta litewska i ruska szybko się polonizowały. Jedynie lud ruski zachował własny język, obyczaje i przywiązanie do religii prawosławnej.

Te wszystkie czynniki będą maiły ogromy przełożenie na powstanie problemu rusko-kozaco-ukraińskiego. Właściwie w tym miejscu należy zaznaczyć, że pojęcie Ukraina odnosi się do konkretnych ziem a nie do ludności, bo o niej możemy powiedzieć, że jest ruska. Naród ukraiński zaczyna się kształtować dopiero w XIX wieku.

W 1596 roku dochodzi do zawarcia Unii Brzeskiej jest to bardzo ważne wydarzenie mające wpływ na całokształt stosunków polsko-ruskich. Można nawet postawić tezę, że gdyby to unia nie zaistniała historia Rzeczypospolitej potoczyłby się inaczej. W XVII wieku Kościół prawosławny w Rzeczypospolitej przeżywał głęboki kryzys. Zarówno wśród świeckich jak i bractw zakonnych pojawiły się dążenia reformatorskie zmierzające do podniesienia poziomu intelektualnego duchowieństwa, tworzenia nowych szkół. Pod wpływem jezuitów kształtowała się myśl zjednoczenia Cerkwi z Kościołem katolickim. Unia wyznaniowa pozwalałaby uniknąć ingerencji patriarchatu moskiewskiego, utworzonego w 1589 roku w wewnętrzne sprawy Kościoła prawosławnego w Rzeczypospolitej. Jej zwolennikami byli biskupi prawosławni oraz jezuici i król Zygmunt III Waza.

Ostatecznie do zawarcia unii doszło w Rzymie w 1595 roku, a ogłoszono ją na synodzie w Brześciu Litewskim w 1596 roku. Nowo powstały Kościół unicki (grekokatolicki) zachował własny język, odrębność liturgiczną i organizacją. Uznawał natomiast zwierzchnictwo (prymat) papieża. Władycy uniccy mieli wejść do senatu, lecz tego warunku nie dotrzymano. Przeciwko unii wypowiedziała się cześć duchowieństwa (zwłaszcza zakonnego) oraz wiernych prawosławnych, w wyniku czego doszło do rozłamu i zaostrzenia sytuacji wyznaniowej na Rusi. Na początku XVIII wieku została odbudowana hierarchia prawosławna, a król Władysław IV uznał oficjalnie Kościół prawosławny.

W kolejnych latach podział w Kościele prawosławnym utrwalił się. Na kresach i Ukrainie byli grekokatolicy oraz prawosławni. Z czasem postanowienia Unii Brzeskiej będą odbierane i interpretowane przez Moskwę jako gwałt na ludności wyznającej prawosławie. W późniejszych wiekach częste będą praktyki najeżdżania Rzeczypospolitej z powodu obrony i ochrony uciskanych dyzunitów.

Rozpatrując późniejsze relacje polsko-ukraińskie należy zwrócić uwagę na najbardziej istotną kwestię mającą wpływ na całokształt relacji – kwestię kozacką. Kozacy byli to w większości chłopi ukraińscy, którzy pouciekali z latyfundiów magnackich położonych na kresach. Wśród braci kozackiej znajdowali się również banici z całej Rzeczypospolitej lub szlachta szukająca tam pomocy w zemście na lokalnych przeciwnikach. Cała to hałastra obrała sobie za siedzibę Sicz Zaporowską. Były to tereny trudno dostępne leżące nad rozlewiskiem Dniepru. Kozacy zajmowali się przede wszystkim rabunkiem. Wyprawiali się w typowych dla siebie łodziach – czajkach i grabili wybrzeża Morza Czarnego, należącego do Imperium Osmańskiego. Przez takie właśnie wyprawy oraz odwety ze strony, podległych Turkom, Tatarów doprowadzono do wojny Rzeczypospolitej z Turcją w latach 1620-1621.

Problem kozaków miał zostać rozwiązany przez ich rejestr, polegający na tym, że kozacy rejestrowi mieli służyć dla Rzeczypospolitej jako siła zbrojna mająca chronić Ukrainę przed tarskimi najazdami. Niestety w skarbie państwa brakowało pieniędzy na stworzeni poważnego rejestru w rezultacie liczba kozaków rejestrowych wahała się w granicach paru set. Paradoksalnie rejestr doprowadził do sporej frustracji wśród kozaków, którzy nie zostali objęci rejestrem. Rzeczpospolita została oskarżona o chęć skłócenia ze sobą kozaków. Na pogłębienie się wpływała też Unia Brzeska (podział prawosławia) oraz magnaci kresowi, którzy postrzegali kozaków jako chłopów, których należy zagnać na pole do odrabiania pańszczyzny.

Przez te przyczyny dochodzi do wielu powstań kozackich w obronie wolności lub w celu wywalczenia siebie praw. Najważniejsze powstania to: Kosińskiego (1591-1593), Nalewajki (1594-1596, Fedorowicza (1630), Sulimy (1635), Pawluka (1637), Ostranicy (1638), Chmielnickiego (1648-1655), Paleja (1702-1704). Prawie wszystkie wyżej wymienione powstania zakończyły się klęską. Jedynym powstaniem, z którym można mieć problem w określeniu jak się skończyło był zryw Chmielnickiego. Z militarnego punktu widzenia powstanie to odniosło sukces lecz trudno powiedzieć czy jego początkowe założenie miało się zakończyć tym czym się zakończyło, czyli podziałem Ukrainy.

Powstanie Chmielnickiego wybuchło na wiosnę 1648 roku. Wojska kozackie zawarły niespodziewany sojusz z Tatrami i ruszyły na zachód. Wojska polskie zostały pokonane kolejno pod: Żółtymi Wodami, Korsuniem, Piłwacami, obległy Zbaraż i doszły, aż pod Zamość. Po rozejmie wojsko Rzeczypospolitej pokonało Kozaków i Tatarów pod Beresteczkiem w 1651 roku, lecz rok później Polacy ponieśli klęskę pod Batohem, gdzie dokonano barbarzyńskiej rzezi polskich jeńców, podczas której życie straciło wielu wybitnych oficerów.