Zbrodnia i kara: rosyjskie więzienia

Mity i straszne historie o tym, co się dzieje w rosyjskich więzieniach są znane na całym świecie. Tym razem zostawmy je reporterskim dochodzeniom i przeanalizujmy źródła wszystkich wspomnianych historii. Postaramy się podsumować znane nam fakty na temat systemu penitencjarnego w Rosji. 

Problemy teraźniejszości 

W Rosji jest zbyt wielu więźniów – w 2019 r. to ponad 543 tysiące osadzonych. Kraj znajduje się na pierwszym miejscu w Europie pod względem liczby osób odbywających karę pozbawienia wolności na 100 tys. mieszkańców. Przy tym 28% więźniów odbywa karę za przestępstwa związane z narkotykami — więcej, niż za zabójstwo lub kradzież. W większości są to konsumenci, a nie dystrybutorzy. 

Kolejnym problemem jest hiper-kryminalizacja działalności gospodarczej, co oznacza, że ​​nawet zwykłe, jak na standardy europejskie, prowadzenie biznesu często kwalifikuje się jako przestępstwo. W połowie przypadków przestępstw gospodarczych szkody wyniosły mniej niż 122 tys. rubli (ok. 7,5 tys. złotych), a w jednej czwartej – nie osiągnęły nawet 19 tysięcy rubli (ok. 1 200 zł).

Zasady ustalania wymiarów kary są opisane w Kodeksie Karnym, który od połowy lat 90. stale i niejednolicie ulega zmianom ( w dokumencie zawierającym 360 artykułów wprowadzono ponad półtora tysiąca zmian). Kodeks zawiera opis kar grożących za działania, które często nie spełniają kryteriów przestępstwa w odniesieniu do stopnia  społecznej szkodliwości. Maksymalna kara za zabójstwo jest taka sama, jak na przykład za fałszowanie pieniędzy przez zorganizowaną grupę przestępczą.

Problemy w rosyjskim systemie penitencjarnym to pozostałości z czasów Gułagu (w 1930 r. powstał Gułag, który istniał do 1958 r. W 1960 r. Narodził się Główny Urząd ds. Wykonywania Kar (GUIN) pod sowieckim MSW. W 2006 r. organizacja została przemianowana w Federalną Służbę Wykonywania Kar, nadzorowaną przez Ministerstwo Sprawiedliwości). Zakłady karne są zlokalizowane w kraju w oparciu o realia ekonomiczne ubiegłego wieku – z dala od miast. Skomplikowana logistyka mocno komplikuje transport więźniów, ogranicza możliwość przewożenia ich do pracy, utrudnia kontakt z rodzinami i kontrolę nad przestrzeganiem prawa. 

Infrastruktura również nie uległa zmianie od dziesięcioleci i nie spełnia nowoczesnych wymogów. Pomimo, tego że wydatki na więzienia w Rosji są na pierwszym miejscu wśród wszystkich krajów UE. Utrzymywanie jednego więźnia w Rosji jest 50 razy tańsze niż w Europie – 2,5 euro w stosunku do 128 euro dziennie.

Jaka jest różnica pomiędzy więzieniem a „kolonią” (zakładem karnym)?

Główną cechą rosyjskiego systemu penitencjarnego jest to, że 99% oskarżonych nie jest przetrzymywanych w zakładach kameralnego typu, jak w krajach zachodnich, a mieszkają w tak zwanych „akademikach”. W koloniach więźniowie są zorganizowani w większe zespoły-oddziały, a nie podzieleni na małe cele po kilka osób. Z czasów radzieckich Rosja odziedziczyła sieć obozów, gdzie skazani mieszkali w barakach, w których mogli swobodnie się przemieszczać i komunikować ze sobą.

W więzieniach osadzeni mieszkają w zamkniętych wspólnych celach, a w koloniach – w koszarach. Skazani są rozmieszczani w pokojach w zależności od tego, kto odbywa wyrok po raz pierwszy, a kto nie – z reguły “nowi ludzie” nie mieszkają razem z recydywistami. W więzieniu, podobnie jak w kolonii, istnieją dwa rygory – ogólny i surowy, ale są one znacznie brutalniejsze niż znane w Zachodniej Europie. W więzieniach osoby mogą przebywać na spacerze tylko półtorej godziny (w surowym rygorze – godzinę) w specjalnie przygotowanym miejscu. Jeśli w koloniach (nawet o zaostrzonym rygorze) skazani są przetrzymywani w „oddziałach” po kilkadziesiąt osób, to w więzieniach ludzie są wyprowadzani na spacer tylko ze współlokatorami z celi. Taki układ istnieje po to by każdy skazany miał możliwość komunikowania się „na stałe” tylko z kilkoma współwięźniami. Przez pierwszy rok w więzieniu, wszyscy oskarżeni podlegają ścisłej kontroli; mają mniejszą ilość spotkań z rodziną, mniejszą ilość przesyłek i dostają mniej pieniędzy na zakup artykułów spożywczych.

W większości przypadków skazani nie mają możliwości pracy i nauki (z wyjątkiem czytania książek w celi).

„W więzieniach nie jest istotn cel poprawiania i korekty postępowania więźniów, lecz zapobiegania popełnieniu przez przestępców ponownych wykroczeń podczas odbywania kary”, — piszą autorzy podręcznika od prawa karnego dla studentów szkół prawniczych. Pobyt w więzieniu nie prowadzi do korekty charakteru, statystyki wskazują, że około jednej trzeciej skazanych to recydywiści. W ciągu pierwszego roku po zwolnieniu do 34% byłych więźniów powraca do działalności przestępczej.

Ilość więzień w Rosji

W Rosji łącznie znajduje się osiem więzień. Są one zlokalizowane w różnych regionach – od Władymirskiego Centrala (Vladimir Central, Владимирский централ – rosyjskie więzienie dla szczególnie niebezpiecznych przestępców w mieście Vladimir. Zostało założone pod koniec XVIII wieku.) po więzienie w Minusińsku w Kraju Krasnojarskim. Według statystyk FSIN (Federalnej Służby penitencjarnej) karę w tym miejscu odbywa tylko 1268 osób. Dla porównania: w koloniach specjalnego reżimu, w których siedzą przestępcy, skazani na dożywocie i po prostu osoby, mające długie wyroki, znajduje się 2014 osób; w „zwykłych” koloniach – ponad 467 tys. więźniów. 

Kto teraz przebywa w więzieniach?

Według Kodeksu Karnego RF osoby skazane na co najmniej pięć lat za popełnienie szczególnie poważnego przestępstwa, niebezpieczni recydywiści oraz osoby, które złośliwie naruszały porządek w kolonii, mogą trafić do więzienia. W czasach radzieckich, to właśnie w więzieniach kary wykonywali tzw. „vory w zakonie”. 

Na dzień dzisiejszy w więzieniach znajdują się osoby, m.in. które zostały przeniesione z kolonii korekcyjnych przez uporczywe naruszanie ustalonego porządku odbywania kary (reżimu). Warunki odbywania kary w więzieniach różnią się od innych miejsc pozbawienia wolności, ponieważ więźniowie są cały czas przetrzymywani w celach, w przeciwieństwie do kolonii korekcyjnych i edukacyjnych. W więzieniach także znajdują się „karcery” – specjalne, izolowane cele dla naruszających reżim (nie mylić z celą karną (SIZO) lub pomieszczeniem kameralnego typu (PKT) w koloniach korekcyjnych).

Przestępczość w systemie penitencjarnym

W raporcie za 2012 rok dotyczącym przestępstw w systemie sprawującym kontrolę więzienną poinformowano, że w rosyjskich więzieniach zmarło 3907 osób. Pomimo tego, władze zidentyfikowały ponad 43 tys. naruszeń dotyczących warunków przetrzymywania więźniów. Naruszenia pociągały za sobą nie tylko śmierć, ale także epidemie śmiertelnych chorób, takich jak gruźlica czy HIV, rozwój narkomanii. U sporej ilości więźniów były zarejestrowane zaburzenia układu psychicznego na różnym poziomie  zaawansowania. W ciągu roku na terenach więzień zarejestrowano 28 zabójstw i 961 mniej poważnych wykroczeń. Więźniowie nadal używają alkoholu, narkotyków, przedmiotów zabronionych i komunikacji mobilnej. W ciągu 2012 roku skonfiskowano ponad 21 tys. litrów alkoholu, ponad 10 tys. telefonów komórkowych i około 4,2 mln rubli w gotówce. Często, za wynagrodzeniem, pracownicy więzienni sami ukrywają więźniów.

187 osób zostało skazanych za nieuzasadnione złagodzenie reżimu karnego w koloniach. W  2012 roku wskaźnik liczby przestępstw popełnionych przez pracowników systemu karnego wzrósł o ponad 21%.

Więzienie 2.0. (2020)

Nowy dyrektor Federalnej Służby Penitencjarnej Aleksander Kałasznikow (stanowisko to objął w październiku ubiegłego roku. Wcześniej kierował UFSB na terytorium Krasnojarska) nazwał użycie siły wobec więźniów w koloniach przez personel „wydarzeniami wyjątkowymi”, a nie regułą, i obiecał się ich pozbyć. Zapewnił, że w sprawie każdego raportu przeprowadzane jest oficjalne dochodzenie, a sprawcy ponoszą odpowiedzialność karną. Departament będzie zaangażowany w zapobieganie takim przestępstwom, dla których zalecenia metodologiczne zostały już przygotowane i przesłane do regionów.

Priorytetowymi kierunkami w rozwoju służby Kałasznikow nazwał wzmocnienie potencjału kadrowego, poprawa opieki społecznej pracowników i złagodzenie reżimu dla osób skazanych po raz pierwszy za drobne przestępstwa.

Dyrektor Federalnej Służby Penitencjarnej uważa za konieczne „podniesienie statusu i prestiżu naszej służby, która obecnie znajduje się na odległych brzegach wśród organów ścigania, i to jest bardzo smutne”. Według niego, strażnicy są w stałym kontakcie ze światem przestępczym, niebezpieczeństwo i psychologiczne napięcie pozostawiają  na nich „swój ślad”. Jednocześnie obciążenie pracowników wynagrodzeniem w wysokości 19 000–20 000 rubli (1200 PLN) „przekracza wszelkie standardy”, podczas gdy w przedsiębiorstwach ludzie zarabiają średnio 35 000–45 000 rubli (2800 PLN).

W 2020 r. Federalna Służba Penitencjarna planuje otwarcie ośrodków i miejsc dla odbywających kary w kilku regionach – szczególnie dla osób oskarżonych o drobne przestępstwa.

„Pozwoli to osobom, które po raz pierwszy popełniły drobne przestępstwo, na odbycie kary i na wykonywanie przydzielonej pracy w warunkach, które pozwolą im nie opuszczać rodziny na długi czas i na duże odległości”, – powiedział Kałasznikow.

Dodał, że nowe obiekty będą miały łagodniejsze warunki. W szczególności możliwe będzie zdobycie nowego zawodu „a następnie kontynuowanie pracy w tym regionie przez obywatela przestrzegającego prawa”.

Ułatwienie warunków dla osób skazanych po raz pierwszy Kałasznikow nazwał jednym z głównych obszarów rozwoju departamentu. Planuje także domagać się wyższych wynagrodzeń i lepszego doboru personelu.