Drogi narodów europejskich do niepodległości od 1815 do 1918r. cz. 2

Zobacz część pierwszą.

Do przełomowych wydarzeń doszło podczas Wiosny Ludów, która miała miejsce latach 1848-1849 i ogarnęła niemal całą Europę. Wtedy na Węgrzech wybuchło powstanie. Brali w nim udział polscy generałowie: Henryk Dembiński i Józef Bem, którzy kolejno byli główno dowodzącymi wojsk powstańczych. Polscy oficerowie i żołnierze, którzy walczyli po stronie węgierskiej głosili hasło: „Za Wolność Naszą i Waszą”. Do znamiennego wydarzenia doszło 14 kwietnia 1849 roku, kiedy to w Debreczynie została ogłoszona niepodległość Węgier. Było to raczej wydarzenie symboliczne, ponieważ w skutek interwencji wojsk rosyjskich powstanie upadło.

W 1866 roku Austria przegrała wojnę o Supremację w Niemczech z Prusami. W wyniku ogólnego niezadowolenia grożącego kolejnym wybuchem niepokojów społecznych, cesarz Franciszek Józef wprowadza w swoim państwie liczne reformy, jedną z nich było powstanie dualistycznej monarchii Austro-Węgierskiej. Układ z cesarzem dał Węgrom dużą autonomię, którą potwierdziła ustawa o sprawach wspólnych dla obu części Austro-Węgier z 21 XI 1867 roku. Węgrzy od tego momentu nie prowadzali już więcej jakiejkolwiek walki przeciwko Cesarstwu, a nawet zaczęli się sprzeciwiać dopuszczaniu do władzy innych narodów. Stali się zagorzałymi przeciwnikami państwa federalistycznego. Taki model państwa próbował przeforsować Agenor Gołuchowski namiestnik Galicji. Węgry stały lojalnie przy cesarzu do końca I Wojny Światowej i wraz z Państwami Centralnymi musiały poddać się represjom terytorialnym. W wyniku przegranej wojny Ententa okroiła znacznie obszar Węgier na rzecz jej sąsiadów.

Przykład, jaki dali Grecy odzyskując niepodległość (1830) po krwawej wojnie z Turkami stał się wzorem do odzyskiwania suwerenności na Bałkanach. Ludy tych krajów podporządkowane najpierw Bizancjum, po okresach posiadania własnych dynastii i państw popadły pod panowanie tureckie. Cerkiew prawosławna była jedyną instytucją narodową, przechowującą język pisany i pamięć historyczną.

W 1875 wybuchło powstanie przeciw Turcji w Hercegowinie, a w 1876 w Bułgarii, potem dołączyła Serbia i Czarnogóra, którym pomocy w walce udzielała Rosja zapewniająca, że czyni to w imię panslawizmu. Austro-Węgry i Rosja podpisały tajną konwencję, przewidującą, że Rosja będzie mieć wolną rękę na Bałkanach, jeśli nie sprzeciwi się zajęciu Bośni i Hercegowiny przez Austro-Węgry.

Na kongresie berlińskim w 1878 podpisano konwencję pokojową w wyniku, której odzyskali niepodległość Serbowie i Rumuni. Bułgarzy uzyskali autonomię, i dalej podlegli Imperium Osmańskiemu (niepodległość ogłosili 1908.). O powstałych państwach Bismarck wyrażał się pogardliwie, jako o takich, „o których nikt nie słyszał przed wojną”.

W XIX-wiecznej Europie istniały dwa narody Niemcy i Włosi, zorganizowane w licznych królestwach i księstewkach, które w sytuacji społeczno-ekonomicznej, jaka wykształciła się w Europie, zaczęły dążyć do utworzenia zjednoczonych państw. Aby tego dokonać musiały pokonać przede wszystkim dominację imperium austriackiego. Wszystkie cztery wojny toczące się na terytorium zachodniej Europy w latach 1864-1870 były skutkami jednoczenia się Niemiec i Włoch.

Do zjednoczenia Włoch doszło dzięki wspólnemu wysiłkowi wszystkich warstw społecznych. Można tu wyróżnić współpracę obu mężów stanu: Króla Piemontu i Sardynii Wiktora Emanuela II oraz Giuseppe Garibaldiego. Jest to przykład jak król może działać razem z rewolucjonistą we wspólnej sprawie. W ciągu niespełna paru lat dzięki zabiegom militarnym i dyplomacji Camillo Cavoura udaje się przejąć północną Italię. Dzieje się to przy pomocy Cesarstwa francuskiego, które pokonuje Austrię. W plebiscytach przeprowadzonych na ziemiach północnych w 1860 roku, ludność wyraża chęć przyłączenia ich do Piemontu. W tym samym czasie Garibaldi przeprowadza desant na Sycylię i rusza na południe Półwyspu Apenińskiego wywołując ogromny entuzjazm wśród ludności. Gdy dochodzi do spotkania króla i Garibaldiego, rewolucjonista tytułuje Wiktora Emanuela „Królem Włoch”. 18 II 1861 roku w Turynie zostaje on oficjalnie głową zjednoczonego Królestwa Włoch. Warto zauważyć, iż koronę dostał od parlamentu wybranego przez ogół Włochów. W 1866 roku, kiedy Prusy wygrywają wojnę z Austrią, oddają swoim sprzymierzeńcom-Włochom terytorium Wenecji. W swojej mowie tronowej wygłoszonej w Rzymie 27 XI 1871 roku Wiktor Emanuel symbolicznie zakończył proces zjednoczenia Włoch. „Po długich przejściach Włochy są całkowicie samodzielne, a Rzym odzyskany.(…)Dzisiaj, kiedy zjednoczenie narodowe jest dokonane i rozpoczyna się nowy okres w życiu Italii(…)” [1]

W czasie Wiosny Ludów w Związku Niemieckim został zwołany parlament, który od miejsca powstania został nazwany frankfurckim, a w którym większość zdobyło stronnictwo „Małych Niemiec” dążące do zjednoczenia Niemiec pod berłem króla Prus. Parlament wydał stosowną uchwałę, ale Fryderyk Wilhelm IV odparł, że „nie weźmie korony z błota”. Ten epizod w historii doskonale pokazuje, jakie były różnice między królem a ludem. Na tym przykładzie widzimy, że król jest zwolennikiem idei, że jego władza pochodzi od Boga a nie od ludu. Parlament frankfurcki został rozpędzony przez wojsko, ale jego przesłanie pozostało.

Zjednoczenie Niemiec przypisywane jest kanclerzowi Prus, Otto von Bismarckowi. Do jego sukcesów należy miedzy innymi: pokonanie Austrii oraz wysłanie depeszy „emskiej” z 13 VII 1870 roku dzięki, której sprowokował Napoleona III do wojny. W ciągu pięciu lat udało mu się dzięki zręcznej polityce i doskonale wyszkolonej armii wygrać trzy wojny, które doprowadziły do realizacji koncepcji Małych Niemiec. Do jego majstersztyków dyplomatycznych należy: przekonanie rządu Francji, żeby nie podejmował próby pomocy militarnej Austrii w 1866 i wynegocjowanie neutralności Wielkiej Brytanii i Rosji wobec wojny z Francja w 1870 roku. Dało to początek II Rzeszy Niemieckiej. W przeddzień proklamowania Cesarstwa Niemieckiego przyszły cesarz Wilhelm I wydał manifest o przyjęciu korony cesarskiej w dniu 17 I 1871 roku, którą otrzymał od władców równych sobie.

Odrębną grupą, stanowią narody europejskie, w której świadomość narodowa wykształciła się dopiero w XIX wieku. Do grupy tej należeli: Litwini, Łotysze, Estończycy, Finowie, Słowacy, Słoweńcy, Białorusini, Ukraińcy. Większość z tych nacji tworzyła się w opozycji do swoich sąsiadów. „Ważną role w kształtowaniu świadomości tych narodów odgrywali wskrzesiciele – jednostki pochodzenia włościańskiego, które osiągnąwszy wykształcenie dostrzegały, że ich lud stanowi byt odmienny od innych. Zaczęły odkrywać jego historię, obyczaje i tradycje”.[2] Zadaniem wskrzesicieli było pisanie historii ludu-narodu, w której prawda mieszała się z legendą oraz tworzenie języka literackiego z własną gramatyką. Lud uwolniony z poddaństwa zaczynał wchłaniać treści narodowe, ale proces kształtowania się narodów trwał prze dziesięciolecia.

Nietypowy i ciekawy przykład w tej grupie stanowią Litwini, którzy posiadali tradycje własnej państwowości.  Przez pięćset lat pozostawali w unii politycznej z Polakami. I w tym czasie język polski został przejęty przez ich klasy wykształcone i rządzące. Język litewski przetrwał natomiast w odosobnionych okolicach wiejskich wśród chłopstwa. „Nacjonalizm litewski rozwijał się jako reakcja przeciwko polskiemu założeniu, że Litwa należy do Polski, z drugiej zaś przeciwko podejmowanym przez rząd carski próbom narzucenia Litwie kultury rosyjskiej i religii prawosławnej”[3]

System równowagi europejskiej kongresu wiedeńskiego nie zapobiegł wojnom między państwami, które powołały go do życia. Już w latach siedemdziesiątych XIX w. niewiele ocalało z Europy Zachodniej ukształtowanej na kongresie. Święte Przymierze, które zarówno we Francji i w Belgii, jak we Włoszech i w Niemczech okazało bezsiłę wobec swoich poczynań kontrrewolucyjnych, rozpadło się w następstwie Wiosny Ludów.

Jak widzimy drogi narodów do niepodległości w latach 1815-1914 były różne. Jedne musiały wiele przecierpieć (Polacy, Grecy), inne odzyskały suwerenność poprzez pokojowe rozwiązania ( Estonia). Niektórym udało się dojść do wolności przed Wielka Wojną, a innym dopiero po zburzeniu przez nią ładu wiedeńskiego (porażka Państw Centralnych, rewolucja w Rosji). W tym czasie wiele narodów zrealizowało swój cel – niepodległość, (choć nie wszystkie np. Ukraińcy). W 1917 roku niepodległość ogłasza Finlandia. W roku 1918 kolejne narody tworzyły wolne państwa: Litwę, Estonię, Czechosłowację, Królestwo SHS (Chorwację, Serbię, Słowenię), Polskę, Węgry i Łotwę.


  • [1] „Mowa tronowa Wiktora Emanuela II wygłoszona w Rzymie 27 XI 1871r”. Melania Sobańska-Bondaruk, Stanisław Bogusław Lenard; Wiek XIX w źródłach;  Warszawa 1998 str. 329
  • [2] Andrzej Chwalba; Historia Powszechna wiek XIX; Warszawa 2008; str. 291
  • [3]Norman Davies; Boże igrzysko, historia Polski; Kraków 1999; str. 569