Anatolij Rybakow „Dzieci Arbatu”

Anatolij Rybakow urodził się w 1911 r. na Ukrainie. W 1919 r. wraz z rodziną przeniósł się do Moskwy, gdzie zamieszkali na Arbacie, ulicy położonej w centrum miasta. Rozpoczął studia w Moskiewskiej Wyższej Szkole Inżynierii Transportu, które ukończył w 1933 r. Niedługo później został aresztowany i skazany za działalność wywrotową z art. 58 par. 10, i zesłany na Syberię na trzy lata. Po odbyciu kary w 1936 r. nie mógł powrócić do Moskwy, podjął więc pracę kierowcy w Ufie, Kalininie, Razaniu i innych syberyjskich miejscowościach. Podczas II wojny światowej przeszedł szlak bojowy do Berlina, awansując do stopnia majora. W uznaniu zasług w 1945 r. z jego ankiety personalnej usunięto zapis o wyroku. Zmarł w Nowym Jorku w 1998 r.

Pisarz zadebiutował w wieku 37 lat; w 1948 r. ukazała się jego pierwsza powieść dla młodzieży „Kordzik”. W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych tworzył utwory odpowiadające ideologicznym potrzebom, opisywał życie prostych Rosjan – robotników i ludzi pracy – oraz ich walkę na rzecz socjalistycznego ustroju i sprawne funkcjonowanie przemysłu. Za jedną z nich otrzymał Nagrodę Stalinowską II stopnia. Punktem przełomowym dla twórczości Rybakowa była śmierć Józefa Stalina i jej następstwa, czyli referat Nikity Chruszczowa na XX Zjeździe partii i krytyka kultu jednostki. Wówczas rozpoczął prace na epicką powieścią opisującą młodość ludzi jego pokolenia, która przypadła na lata trzydzieste. Gotową w 1966 r. złożył w najważniejszym sowieckim czasopiśmie literackiem „Nowyj Mir”. Mimo początkowej zgody na druk nie została wydana. Sytuacja powtórzyła się w 1978 r. w miesięczniku „Oktiabr”. Dopiero dojście do władzy Michaiła Gorbaczowa, i realizowana przez niego polityka, umożliwiły pojawienie się „Dzieci Arbatu” na rosyjskim rynku. Na cały cykl poświęcony stalinowskiej Rosji lat trzydziestych składają się książki: „Dzieci Arbatu” (1987 r.), „Trzydziesty piąty i później” (1988 r.), „Strach” (1990 r.) i „Proch i pył” (1994 r.). O powieści było już głośno przed wydaniem. Autor udostępniał do przeczytania maszynopis znajomym pisarzom, ludziom kultury i sztuki. Ich listy na jej temat wydrukował jeden z rosyjskich tygodników. W 1987 r. została opublikowana w trzech numerach miesięcznika „Drużba Narodow” (w kwietniu, maju i czerwcu), w Polsce pojawiła się rok później. W 2004 r. Rosjanie nakręcili szesnastoodcinkowy serial na podstawie książki (zwiastun poniżej).

Akcja „Dzieci Arbatu” rozpoczyna się w 1933 r., a jej bohaterami są nastoletni i dwudziestoparoletni mieszkańcy Arbatu. Każdy z nich reprezentuje inne środowisko: są zwykli rzemieślnicy, dzieci prominentnych działaczy, aktywni komsomolcy, zbuntowane nastolatki i odpowiedzialne młode kobiety. Jednak narracja skupia się przede wszystkim na dwóch postaciach. Pierwszą z nich jest Sasza Pankratow, młody komunistyczny aktywista. I choć twórca zaprzeczał, że to jego alter ego, wiele z przeżyć samego Rybakowa można odnaleźć w życiorysie Saszy. To jego proces i wydarzenia, które do niego doprowadziły są osnową opowieści, i pretekstem do ukazania druzgocącej siły sowieckiego państwa. Młody człowiek, ideowo oddany sprawie „socjalizmu”, staje się podejrzanym, a następnie skazanym, będąc jedynie nic nie znaczącym elementem rozgrywki, szukania haków i kompromitujących materiałów na większych od niego. Drugą fundamentalną postacią dla powieści jest Józef Stalin, jedyny i samodzielny władca sowieckiej rzeczywistości. Rybakow snuje opowieść o dyktatorze dwutorowo; stara się czytać w jego myślach, odgadywać motywacje. Stalin pisarza wspomina młodość w Gruzji i zesłania. To próba zrozumienia, bądź odgadnięcia psychiki człowieka, który odpowiada za miliony ofiar. W odniesieniu do akcji książki nie brakuje rozważań na temat partyjnej codzienności z pierwszej połowy lat trzydziestych, gdy właśnie rozpędza się machina czystki. Posiedzenia Biura Politycznego, zjazdy Partii, dyskusje na tematy gospodarcze, a wszystko to jest tłem dla skomplikowanej politycznej ekwilibrystyki mającej na celu wyeliminować wrogów Stalina.

Wokół Saszy Pankratowa i Józefa Stalina buduje autor obraz sowieckiej Rosji. Sprawą zupełnie podstawową jest motyw skazania na trzy lata zesłania niewinnego młodego człowieka. Szczegółowo opisany jest proces domykania się matni, odbywający się na naradach partyjnej egzekutywy i organizacji młodzieżowych, komitetów rejonowych, w który włączeni są sekretarze i towarzysze przewodniczący. Związek Sowiecki jako system to twór przejmujący kontrolę nad tworzącymi go ludźmi. Tu już nie oni decydują, pozbawieni zostali zupełnie mocy sprawczej i możliwości podejmowania decyzji; to państwo, w którym nikt nic nie może. Gdy koło wydarzeń ruszyło, nikt, tym bardziej sam Pankratow, go nie zatrzyma. Tym mocniej wybrzmiewa dziejąca się niesprawiedliwość – uczciwy członek komunistycznej młodzieżówki jako ofiara.

Ale nie opis zmagań Szaszy porusza najbardziej, nawet nie jego zesłanie i skazanie na samotność. Najsmutniejsze, a w zasadzie, przerażająco smutne jest cierpienie jego matki, starszej kobiety, samotnie wychowującej syna. Jej strach i bezsilność są najbardziej wstrząsającymi fragmentami opowieści. Zaraz za tym idzie powolne umieranie pamięci o młodzieńcu wśród jego przyjaciół i znajomych. Blednie wspomnienie o nim, aż znika, jakby go nigdy nie było. Pisarz doskonale rozumiał efekty sowieckiej tresury, której poddani są mieszkańcy Kraju Rad. To w wyniku ideologicznego nacisku, którego nawet nie są świadomi, w głowach jego bliskich zakiełkowała myśl, że być może wcale nie jest niewinny, oskarżenie nie mogło paść przecież bez przyczyny. I tak państwo zwycięża przyjaźń, miłość, koleżeństwo, odnosi zwycięstwo nad człowiekiem.

Druga część książki jest już opisem syberyjskiej podróży i życia na zesłaniu Pankratowa. Dzięki wnikliwym obserwacjom, Rybakowa stać na niezwykłe opisy rzeczywistości, jak ten, odległej zapuszczonej wsi: „W tych stronach wszystko spoczywa na barkach kobiety: pole, ogród, rzeka, bydło, dom. Prawdziwy Angarczyk to myśliwy, włóczęga, pracą pogardza, szczególnie domową. Sołowiejczyk miał rację: tutejsza kobieta w dwudziestym roku życia jest wołem roboczym, w trzydziestym – starą szkapą. Jej najlepszy okres trwa między trzynastym a szesnastym rokiem życia, do zamążpójścia”. Równolegle opowiadane są moskiewskie historie pozostałych mieszkańców Arbatu. Ich kariery w NKWD, towarzyskie, dzisiaj można by to nazwać, „klubowe” życie oraz zwykłe uczuciowe i zawodowe perypetie. Ostatnim aktem książki jest zabójstwo Siergieja Kirowa, którego konflikt ze Stalinem nabrzmiewa w tomie drugim.

Warto odnotować jeszcze jedną rzecz – wspominane już niesłuszne skazanie głównego bohatera. Jest to fakt, który dużo mówi o samej perspektywie, z jakiej spogląda twórca „Dzieci Arbatu” na ten okres w dziejach ZSRS. Dzieło to zdecydowana krytyka stalinizmu, państwa terroru i tłuczenia na oślep policyjną pałką, ale nie krytyka bolszewizmu jako takiego, czy samej idei komunizmu. Nie przez przypadek „niewinnymi ludźmi” w rozumieniu Rybakowa są ci skazani w czasach „wielkiej czystki”, ideowi komuniści i funkcjonariusze Związku Sowieckiego. Pankratow nawet na zesłaniu za swoją niedolę obwinia nie państwo, a urzędników.

Kasper Linge

Korzystałem z: Encyklopedia Britannica, Ewelina Chojnicka, „Anatolij Rybakow pisarz politycznie niemodny w Rosji”, broszura Teatru Narodowego (1988 r.)