W świecie buddyzmu. Cztery Prawdy Buddy

Buddyzm to jedna z największych religii świata oraz system filozoficzny opierający się przede wszystkim na nauce o naturze umysłu. Religia ta najbardziej rozprzestrzeniła się w Azji, jednak z czasem zaczęła być coraz bardziej popularna na Zachodzie – właśnie wtedy przyjęła znaną dzisiaj nazwę. Wcześniej buddyzm określany był słowami: „dharma”, sasana” oraz „buddhasasana”. 

Ten system filozoficzny należy do tak zwanych religii nonteistycznych – nie afirmuje ani nie neguje zatem żadnego boga. Wbrew powszechnemu przekonaniu Budda nie jest więc bogiem buddystów, a jedynie założycielem i głosicielem tego nurtu. Jego prawdziwe imię brzmiało Siddhartha Gautama, a słowo „buddha” było tytułem używanym w odniesieniu do niego –  dosłownie oznaczało ono „przebudzony”, „oświecony”. Właśnie taki pseudonim przybrał Gautama w chwili, gdy zaczął głosić swoją filozofię, a po rozpowszechnieniu doktryny na Zachodzie od tego słowa utworzono nazwę „buddyzm”.

Kim był Budda?

Twórca buddyzmu nigdy nie określał się mianem boga, nie nazywali go też tak jego uczniowie. Siddhartha Gautama uważany był za człowieka, który posiadł pełną wiedzę o życiu i doznał oświecenia – stąd właśnie jego pseudonim, w tłumaczeniu oznaczający „ten, który się przebudził”, czyli ten, który poznał głęboką prawdę o życiu i dostrzegł rzeczywistość. 

Budda dorastał w rodzinie królewskiej, w której urodził się około roku 560 p.n.e. Jego dzieciństwo było więc beztroskie i pełne dostatku i dobrobytu. Legenda głosi, że król, chcąc chronić swojego syna przed światem zewnętrznym, stworzył dla niego sztuczne otoczenie w obrębie pałacu. Gautama żył więc w luksusie, z dala od prawdziwego świata i jego szkodliwych wpływów. Młody mężczyzna był jednak osobą, w której istniało silne pragnienie poznania prawdziwego świata. Opuścił więc pałac, a gdy to uczynił, jego oczom ukazał się widok, który na zawsze zmienił jego życie. Dostrzegł ogrom cierpienia, poznał choroby i wszechobecną śmierć – rzeczy pisane każdemu człowiekowi, będące nieodłącznym elementem ludzkiego istnienia. Podczas swojej wyprawy Budda ujrzał pobożnego mędrca, który mimo biedy i prostego życia wydawał się być bardzo szczęśliwy. To właśnie to doświadczenie skłoniło Buddę do wybrania ścieżki, jaką była asceza. 

Mężczyzna doznał więc oświecenia, poznał prawdę o życiu – to właśnie zachowanie umiaru i prostota były sposobem na osiągnięcie szczęścia. Budda po tym wydarzeniu uciekł z rodzinnego domu w poszukiwaniu ścieżki, która wyzwoli ludzi od cierpienia. Tak właśnie powstała jego doktryna, którą oparł na Czterech Szlachetnych Prawdach i Ośmiorakiej Ścieżce.

Główne założenia buddyzmu

Z upływem czasu buddyzm podzielił się na wiele różnych szkół buddyjskich. Rozłam ten według badaczy wynika z faktu, iż Budda dostosowywał swoje nauki do odbiorców do których je kierował. Stąd różny stopień złożoności i różnorodny charakter poszczególnych odłamów. Obecnie można wyróżnić kilka podstawowych szkół. Są nimi: hinajana, mahajana i wadżrajana. Mimo tych różnic każdy z nurtów opiera się na tej samej tradycji, której głównymi założeniami są Cztery Szlachetne Prawdy, Ośmioraka Ścieżka, Trzy Cechy Istnienia i dwanaście ogniw współzależnego powstawania. Oprócz tego istotnymi kwestiami w filozofii buddyzmu są karma oraz nirwana, na których oparta jest cała doktryna. 

  • Cztery Szlachetne Prawdy – są podstawą nauk głoszonych przez Buddę i powstały w wyniku doznanego przez niego „Przebudzenia”. Te cztery prawdy mają wyjaśniać cel buddyzmu. Te prawdy to prawda o cierpieniu, przyczynie cierpienia, ustaniu cierpienia i o ścieżce prowadzącej do ustania cierpienia. Według nauki Buddy cierpienie jest nieuniknione w życiu i doświadcza go każdy człowiek. Gautama twierdził, że ludzie doświadczają różnych rodzajów cierpienia. Pierwszym z nich jest cierpienie spowodowane śmiercią, chorobą i starością, wynikające z identyfikowania się ze swoim ciałem. Drugim rodzajem cierpienia jest to spowodowane zmianą – jego źródłem jest przywiązywanie się do tego, co przemijalne. Trzecie cierpienie wynika tego, że ludzie nie dostrzegają uwarunkowania rzeczy w świecie. W filozofii buddyzmu przyczyną wszelkiego cierpienia miała być ludzka niewiedza, a rozwiązaniem tego problemu miało być wyzwolenie i oświecenie – do których miała istnieć droga, czyli Ośmioraka Ścieżka.
  • Ośmioraka Ścieżka – to podstawowe zalecenia buddyzmu, które miały być drogą prowadzącą do wyzwolenia i zakończenia ludzkiego cierpienia.  Ośmioraka Ścieżka składa się z punktów, które wyznaczają praktyki niezbędne do osiągnięcia nirwany. Na ten program składają się: właściwy pogląd, właściwa intencja, właściwa mowa, właściwe działanie, właściwy sposób życia, właściwy wysiłek, właściwa uważność i właściwe medytacyjne wchłonięcie. Te zalecenia można podzielić na trzy grupy, czyli mądrość, etykę i medytacyjne wchłonięcie.
  • Karma – jedno z najbardziej rozpowszechnionych założeń buddyzmu. Polega na prawie przyczyny i skutku i występuje nie tylko w buddyzmie, ale także hinduizmie oraz innych religiach wywodzących się z braminizmu. Samo pojęcie karmy różni się nieco zależnie od tradycji, jednak główna idea tego założenia pozostaje taka sama – głosi ona, że ludzkie czyny mają wpływ na przyszłość, dlatego każdy człowiek jest odpowiedzialny za cierpienie i szczęście, które sprowadza na własne życie oraz życie innych ludzi. Buddyzm odrzuca więc istnienie przewrotnego losu czy też jakiegokolwiek przeznaczenia – to sam człowiek swoimi decyzjami wpływa na własną przyszłość, a wszystko, czego dokonuje wraca do niego w pozytywnej bądź negatywnej postaci, w zależności od popełnianych przez niego czynów. Dobre działania skutkują szczęściem, a złe – cierpieniem. Istotne jest także to, że buddyści wierzą w reinkarnację, czyli poprzednie wcielenia. Łączy się to z karmą w taki sposób, że dobre uczynki mają według wyznawców buddyzmu skutkować dobrym życiem w przyszłym wcieleniu. 
  • Nirwana – cel wędrówki buddyjskiej, do którego doprowadzić ma Ośmioraka Ścieżka. Nirwana w nauce Buddy jest stanem wyzwolenia od wszelkiego cierpienia. Moment ten utożsamia się w buddyzmie z przerwaniem cyklu narodzin i śmierci, czyli kolejnych wcieleń i ponownego odradzania się. Oznacza to, że wraz z osiągnięciem nirwany człowiek odchodzi od świata przyczyny i skutku. Aby dojść do tego stanu, ludzie muszą wyzbyć się niewiedzy poprzez stosowanie odpowiednich praktyk, postępowanie zgodnie z nauką Buddy i medytację.

Religia czy filozofia?

Przez wielu ludzi buddyzm traktowany jest jako religia ateistyczna, czyli religia wykluczająca istnienie jakiegokolwiek boga czy też świata nadprzyrodzonego. Jest to błędne rozumienie tego terminu, buddyzm zaliczany jest bowiem do religii nonteistycznych, czyli takich, które nie afirmują żadnego konkretnego boga, jednak nie wykluczają jego istnienia. Inną kwestią sporną jest dodatkowo określenie buddyzmu jako religii bądź filozofii. 

Część osób określa buddyzm jedynie jako filozofię – właśnie ze względu na brak występującego w niej boga. Również sam Budda swoją ścieżkę życiową traktował bardziej jako naukę i filozofię, mówiącą o odpowiednim postępowaniu. Mimo to, buddyzm można zaliczyć do religii ze względu na fakt, że buddyści wyznają istnienie istot nadprzyrodzonych oraz wierzą w życie po śmierci. Właśnie przez ten konflikt pojęciowy stworzono dla buddyzmu określenie religii nonteistycznej, by móc przypasować naukę buddy do konkretnej kategorii. Nie pasowała ona bowiem do znanych wcześniej religii, które jasno określały istnienie boga, ale nie była ona czysto filozoficzna. 

Według religioznawcy Niniana Smarta, religia jest zjawiskiem o siedmiu wymiarach – obrzędowo-rytualnym, doświadczeniowo-emocjonalnym, narracyjno-mitycznym, doktrynalno-filozoficznym, etyczno-prawnym, społeczno-instytucjonalnym i materialnym. Każdy z tych siedmiu wymiarów jest spełniony w przypadku buddyzmu, dlatego można go uznać za religię.