Od polowań na czarownice, poprzez emancypację aż do zmiany świata. Jak rozwinął się feminizm?

Słowo „feminizm” w obecnych czasach jest powtarzane w mediach bardzo często. Zarówno w pozytywnym znaczeniu, jak i niestety w tym złym – błędnym. Przez wiele osób, które w niewłaściwy sposób interpretują to pojęcie, ruch jakim jest feminizm został wypaczony i przekształcony w coś złego i niepożądanego. A przecież to właśnie on odpowiedzialny był za największe zmiany w historii świata, które są widoczne do dzisiaj. Co więcej – działacze tego ruchu nigdy walki nie zaprzestali, bo dalej mają o co walczyć. 

Ruchy feministyczne walczące o uprawnienie mają długą historię – pierwsze z nich pojawiły się już w latach 60. XX wieku w Stanach Zjednoczonych. Były to czasy, kiedy swoją działalność rozpoczynały różne organizacje kontestacyjne, a na ulice wychodziły grupy reprezentujące mniejszości walczące o swoje prawa. Jednak feminizm zaczerpnął swoją ideologię z jeszcze wcześniejszego ugrupowania, a mianowicie XIX-wiecznych sufrażystek i ruchu emancypacyjnego, który rozwinął się w Europie. 

Czym jest feminizm i jakie są jego cele?

Terminu „feminizm” użyto po raz pierwszy w 1895 roku. Określał on wówczas przede wszystkim ogół zachowań związanych z ideologią ruchów emancypacji kobiet – na przykład dążenie do zapewnienia kobietom prawa wyborczego czy większego udziału w życiu społecznym i zawodowym. Obecnie jednak jako feminizm rozumie się ruch społeczny i polityczny, który dąży do uzyskania i utrzymania równości płci pod każdym względem. Jednocześnie feministyczni działacze podkreślają, że kobiety wciąż są traktowane nieuczciwie i w nierówny sposób – nadal prowadzą więc liczne kampanie na rzecz praw kobiet. 

Jednym z kluczowych celów ruchu feministycznego jest przeciwdziałanie dyskryminacji i zapewnienie równouprawnienia płci. Organizacje feministyczne za pomocą happeningów, protestów i aktywnego działania w przestrzeni publicznej starają się doprowadzić do zmiany obecnej patriarchalnej struktury społecznej. Feministki i feminiści próbują zapewnić kobietom między innymi prawa wyborcze, lepszy dostęp do edukacji, uczciwe wynagrodzenie czy też możliwość wykonywania wszystkich zawodów. Ruch feministyczny łączy się też ściśle z walką o dostęp do legalnej aborcji oraz do ochrony kobiet przed gwałtem, wykorzystywaniem seksualnym i molestowaniem – odgrywając przy tym ważną rolę w szerzeniu świadomości o kulturze gwałtu.

Pierwsze feministki i początki walki o równouprawnienie

Ze względu na długą i złożoną historię myśli feministycznej, rozwój tego ruchu dzieli się na etapy, tak zwane „fale”. Na początek feminizmu wskazuje się już przełom XVII i XVIII wieku, a dokładniej Rewolucji Francuskiej, kiedy to w 1791 roku podpisano Deklarację Praw Kobiety i Obywatelki, wzorowanej na Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela. Jej autorką była Olimpia de Gouges, jedna z pierwszych działaczek feministycznych. Jednak za pierwszą falę feminizmu, tak zwaną „old wave” uznaje się lata nieco późniejsze, a dokładniej 1840-1920, kiedy idee feministyczne rozpowszechniły się na znacznie większą skalę.

Pierwsza fala feminizmu obejmuje głównie działania feministek na terenie Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii. Przełom XIX i XX wieku był okresem wzmożonego ruchu sufrażystek, których działania skupiały się przede wszystkim na dążeniu do uzyskania prawa wyborczego i poprawienia ekonomicznej oraz społecznej roli kobiet. Słowo „sufrażyzm” pochodziło od łacińskiego wyrazu „suffragium” oznaczającego „głos wyborczy” – w szczególności tym terminem określano członkinie organizacji Women’s Social and Political Union, które były swego rodzaju prekursorami ruchu feministycznego. 

Sufrażystki w swoich działaniach stosowały najczęściej metody obywatelskiego nieposłuszeństwa, czyli celowe działania łamiące konkretne przepisy prawa wynikające z przekonania, że naruszają one istotne dla nich wartości. XIX-wieczne feministki najczęściej organizowały liczne protesty i manifestacje oraz tworzyły petycje mające na celu zmianę świadomości społeczeństwa. Wśród sufrażystek wyodrębniła się także nieco bardziej radykalna grupa, a mianowicie sufrażetki, które stosowały ostrzejsze formy protestu i nierzadko uciekały się do przemocy. Odznaczały się niezwykłą determinacją i odwagą – przykuwały się łańcuchami do ogrodzeń, przerywały publiczne wystąpienia polityków a nawet wybijały szyby sklepowych wystaw

Ruch sufrażystek spotykał się z szeroką krytyką i sporą rzeszą przeciwników – w pewnym momencie rozwinął się ruch antysufrażystowski, którego działaczkami w głównej mierze były inne kobiety. Jedną z największych organizacji należących do tego ruchu była brytyjska Women’s National Anti-Suffrage League, powołana w 1908 roku. Działania antysufrażyzmu były ściśle związane z tak zwanym „domowym feminizmem”, który głosił, że kobieta jest w pełni wolna i spełniona w domu. 

Mimo przeciwności sufrażystkom udało się osiągnąć zamierzone cele, a ich wysiłek został nagrodzony nadaniem kobietom praw wyborczych – wiele krajów dokonało tego około roku 1920, czyli krótko po I wojnie światowej. Wśród nich były między innymi Finlandia, Polska, Stany Zjednoczone i Wielka Brytania, jednak pierwszym krajem, który nadał kobietom prawa wyborcze była Nowa Zelandia, która dokonała tego już w roku 1893.

 Druga i trzecia fala feminizmu – feministki lat 60., 70. i 80.

Na uzyskaniu praw wyborczych nie zakończyła się jednak walka o uprawnienie, a ruch feministyczny rozwijał się dalej. Kolejne etapy rozwoju feminizmu dzieli się odpowiednio na działającą w latach 60. i 70. XX wieku drugą falę oraz występującą w latach 80. falę trzecią. 

Druga fala feminizmu rozwinęła się głównie w Stanach Zjednoczonych i części krajów Europy Zachodniej, a termin określający ten czas w historii został po raz pierwszy użyty przez Marshę Lear. Odrodzenie feminizmu było następstwem pewnego rodzaju rozczarowania – ustalenia prawne nie przyniosły bowiem dużych zmian w społecznej sytuacji kobiet. Chociaż były one już bardziej widoczne w sferze publicznej czy zawodowej, to jednak wciąż były oddzielane od płci męskiej i postrzegane jako delikatne, łagodne i słabe. Widoczne było w dużym stopniu uprzedmiotowienie kobiet, dlatego feministki drugiej fali w swoich działaniach skupiły się przede wszystkim na odróżnieniu płci biologicznej od kulturowej, przełamywaniu ról płciowych oraz zniesienia patriarchatu. Lata 60. i 70. XX wieku upłynęły na walce między innymi o dostęp do antykoncepcji i prawo do aborcji. Działania ruchu feministycznego w okresie drugiej fali miały charakter bardziej obyczajowy i społeczny niż prawny – dzięki nim udało się doprowadzić do powstania placówek, które zajmowały się prawami kobiet. 

Trzecia fala feminizmu rozpoczęła się w latach 80. XX wieku, jednak najbardziej rozwinęła się dopiero w latach 90. Działania ruchu feministycznego z tamtego okresu różniły się od poprzednich etapów. Tym razem, feministki skupiały się nie tylko na sytuacji kobiet i nierówności płci, ale także podkreślały niesprawiedliwości dotykające inne grupy społeczne – takie jak rasizm czy homofobia. Działania trzeciej fali feminizmu to przede wszystkim walka ze stereotypami i uprzedzeniami – skupiają się one już nie tylko na nierówności kobiet wobec mężczyzn, ale na niesprawiedliwości w dużo szerszym pojęciu. Takie podejście do walki sprawiło, że od lat 90. ubiegłego wieku w ruchy feministyczne włączają się już nie tylko kobiety, ale także mężczyźni – ruch ten przestał być jednorodny i ograniczony, podejmuje wiele różnych współczesnych problemów, dzięki czemu łączy się także z innymi ugrupowaniami, na przykład z organizacjami ekologicznymi, antywojennymi czy LGBT. 

Współczesna forma feminizmu – czwarta fala?

Chociaż tradycyjnie w historii rozwoju ruchów feministycznych wyodrębnia się trzy fale, to jednak współcześnie coraz częściej mówi się o fali czwartej, która przejęła część poglądów i idei propagowanych przez działaczy z lat 80. i 90. 

Około roku 2012 nastąpiło swego rodzaju odnowienie myśli feministycznej i ponowne zainteresowanie walką z nierównością, tym razem przy wykorzystaniu nowych mediów, czyli w dużej mierze portali społecznościowych. Dzięki rozwojowi Internetu walka o równouprawnienie przyjęła znacznie inną formę niż jeszcze kilkanaście lat temu. Social media w fali czwartej służą przede wszystkim do szerzenia świadomości na temat współczesnych problemów, które dotykają kobiet, a głównymi założeniami działaczy i działaczek ruchu feministycznego jest sprzeciw wobec przemocy, molestowaniu i gwałtom. 

Rozwój ruchu feministycznego doprowadził do tego, że pojawiły się nowe odmiany feminizmu, skupiające się na konkretnych zagadnieniach i problemach. Już od czasów trzeciej fali rozwinęły się takie podtypy jak między innymi feminizm ekologiczny, feminizm kolorowy (czarny, czerwony i latynoski – podkreślający odmienność perspektywy wynikający z pochodzenia), feminizm chrześcijański (podejmujący taką problematykę jak na przykład kapłaństwo kobiet i rola kobiety w kościele) czy nawet feminizm anarchistyczny. Podział na te kategorie w dużej mierze wynika z interpretacji ruchu, jakim jest feminizm, oraz z jego korzeni – wyróżnia się więc zarówno odłamy inspirujące się prądami filozoficznymi, jak i te, które związane są z pewnego rodzaju podziałem na zbiorowości i klasy.