Porównanie roli króla w monarchii absolutnej i roli króla w demokracji szlacheckiej. cz. 1

Wraz z końcem średniowiecza w Europie rozpoczął się kryzys monarchii stanowej. To forma rządów przestała być wystarczająca do sprawnego sprawowania władzy w państwie. Na ten stan rzeczy wpłynęło wiele czynników: odkrycia geograficzne, które doprowadziły do znacznego wzbogacenia się społeczeństwa, reformacja i kryzys Kościoła, przemiany gospodarcze i społeczne. Monarchia stanowa opierała się na tym, że król wraz ze stanami współdecydował o najważniejszych sprawach w państwie. Można powołać się tu na zwoływanie Stanów Generalnych we Francji, czy na parlament w Anglii. Można postawić tezę iż wraz ze zmianami, do których doszło w Europie w XV i XVI wieku, forma rządów musiał stać się jednobiegunowa. To doprowadziło do sytuacji, w której albo król przejmował inicjatywę w sprawowaniu władzy w państwie, co prowadziło do absolutyzmu, albo społeczeństwo, mieszczaństwo lub szlachta, doprowadzało do takiego stanu rzeczy, który dawał mu monopol na decydowanie o losach kraju.

Absolutyzm to forma rządów monarchicznych, która polega na skupieniu przez panującego pełni władzy i sprawowaniu jej bez kontroli innych organów. System ten utrwalił się w XVII i XVIII wieku w większości państw europejskich. Nie przyjął się natomiast w Rzeczypospolitej, Anglii i Niderlandach. Swoistą formą absolutyzmu było samodzierżawie, którego podstawy stworzy car Iwan Groźny w Rosji w drugiej połowie XVI wieku. Porównując rolę króla w monarchii absolutnej z rolą króla w demokracji szlacheckiej dokonam tego przez pryzmat Królestwa Francji, gdyż jest on najbardziej wyrazistym przykładem absolutyzmu.

Początków kształtowania się absolutyzmu we Francji należy doszukiwać się za panowania Henryka IV Burbona (1589-1610). Król ten był pierwszym z dynastii Burbonów i jego pozycja we Francji nie był silna. Dla wzmocnienia władzy królewskiej Henryk IV szukał poparcia u przedstawicieli stanu trzeciego, czyli u mieszczaństwa. Z nich właśnie król tworzył aparat władzy wybierając do tego ludzi kompetentnych i zaufanych. Za jego panowania usankcjonował się oficjalnie zwyczaj sprzedaży urzędów. Miało to na celu zapewnić koronie korzyści finansowe. Nabywcy, przeważnie bogaci mieszczanie, tworzyli nową szlachtę urzędniczą. Miała ona takie same prawa jak szlachta rodowa, ale ich pozycja materialna nie opierała się na majątkach ziemskich. Natomiast, ograniczeniu niezależności urzędników lokalnych służyły kontrole dokonywane przez tak zwanych intendentów. W procesie budowy monarchii absolutnej ważne było również ograniczenie roli przedstawicielstwa stanowego. Za Henryka IV Stany Generalne straciły swoje znaczenie, gdyż władca starał się ich nie zwoływać.

Umocnienie absolutyzmu następuje za Ludwika XIII (1610-1643). Znana jest wypowiedź króla z 1632 roku, kiedy to powierzył intendentom i komisarzom królewskim najważniejsze funkcje administracyjne, przeciw czemu zaprotestował parlament paryski, w odpowiedzi na to Ludwik XIII oświadczył: „Niechże sprawy, które wywodzą się z mojego nakazu, nie będą poddawane w wątpliwość, ale niech każdy wykonuje moje rozkazy”.

Za panowania Ludwika XIII czołową rolę w państwie odgrywał pierwszy minister – kardynał Armand Richelieu. Dążył on do wzmocnienia władzy królewskiej i zewnętrznej potęgi Francji. W testamencie politycznym (wydanym w 1688 roku), będącym bilansem jego rządów, pisał, że przez całe życie robił wszystko, aby jego król był najpierwszy w świecie. Ponadto kardynał wprowadził pojęcie racji stanu, czyli nadrzędnego interesu państwowego, interesu narodowego, a o tym interesie decydował król. To za sprawą Richelieu na przykład pokonani hugenoci stracili twierdze oraz przywileje polityczne, ale pozostawiono im wolność wyznania (edykt łaski z 1629 roku). Ta dalekowzroczna polityka sprawiła, że cześć hugenotów zachowała lojalność wobec Francji w momencie wybuchu wojny trzydziestoletniej. Z drugiej strony podjęto surowe działania przeciwko opozycji. Spiskującym arystokratom burzona zamki, konfiskowano ziemię czy skazywano na śmierć. Richelieu nie wprowadził większych zmian ustrojowych. Wzmocniona został pozycja królewskich intendentów, którzy mieli praktycznie nieograniczoną władzę przy kontrolowaniu prowincji.

Apogeum absolutyzmu przypadło na panowanie Ludwika XIV (1643-1715). Król objął samodzielne rządu co prawda dopiero w 1661 roku po śmierci pierwszego ministra kardynała Julesa Mazariniego. Skupił wówczas pełnię władzy. Sam ustanawiał prawa i bezpośrednio kierował wszystkimi sprawami państwa. Miał kiedyś powiedzieć: „Państwo to ja!”. Jego wola wykonywały rady i urzędy celne obsadzone przez ludzi wykształconych i kompetentnych, wywodzących się zwykle ze szlachty urzędniczej lub bogatych mieszczan. Król ograniczył natomiast władzę arystokracji i wyższego duchowieństwa. Swoje zdanie w tym temacie wyraził książę Louis de Rouvroy de Saint-Siomn pisząc o rządach Ludwika XIV. Wyraża tam opinię iż król celowo powołuje na stanowiska osoby z niższych warstw społecznych, gdyż wówczas może usuwać ich z urzędów kiedy mu się tylko podoba  bez żadnych zatargów jakby było w przypadku arystokratów urzędników.  Monarchia absolutna Ludwika XIV opierał się na silnej armii oraz rozbudowanej tajnej policji. Przeciwników królewskiej woli osadzano zwyczajowo w Bastylii.

Negatywną rolę w kontekście racji stanu państwa odegrała polityka wyznaniowa Ludwika XIV. W 1685 roku król odwołał edykt nantejski i zdelegalizował kościół kalwiński. Prześladowani hugenoci udali się na emigrację. Byli wśród nich kupcy, rzemieślnicy, marynarze, lekarze czy adwokaci. Opuszczenie przez nich ojczyzny przyniosło dość negatywne skutki w gospodarce.

Jak wszyscy dobrze pamiętamy Król Słońce przeniósł swoją rezydencję z Paryża do Wersalu. Wersal był o wiele bardziej kosztownym miejscem do utrzymania niż Luwr. Utrzymanie dworu pochłaniało olbrzymie kwoty. Król lubił splendor i rozrzutność. Przepych dworu stanowił bowiem niezbędny element absolutyzmu. W ten sposób władca dbał o swój wizerunek wśród poddanych, sojuszników i wrogów. Było to na tyle atrakcyjne, że styl życia króla naśladowała arystokracja francuska, a w ślad za nią cała Europa. Pałac w Wersalu po za byciem skutecznym narzędziem wprowadzania w podziw królewskim majestatem miał też inne zadania. Mianowicie służył za tak zwaną złotą klatkę. Król w ogromnym pałacu kazał się osiedlić się wszystkim znacznym i wpływowym rodom francuskim, aby mieć je cały czas pod kontrolą i żeby nie mogły spiskować przeciwko niemu.

Wśród cech monarchy absolutnego należy wymienić to, że król posiada nieograniczoną władzę: ustanawiania prawa, wymierzania sprawiedliwości, powoływania i odwoływania urzędników. Władca jest utożsamiany z państwem, a jego władza pochodzi od Boga. Kolejną cecha jest scentralizowany aparat władzy (urzędy centralne, rady). Następnie zanik instytucji stanowych ( we Francji nie zwoływano Stanów Generalnych od 1614 do 1789 roku). Pozostałe charakterystyczne cechy to: rozbudowana armia, system tajnej policji, zwiększone obciążenia podatkowe, intensywna polityka zagraniczna, rozbudowany dwór królewski (wersal, Escorial w Hiszpanii), mecenat królewski, merkantylizm.