Stosunki polsko-ruskie/ukraińskie w okresie XVI-XX wieku cz.2

Przejdź do części pierwszej!

Przez nieudolność Rzeczypospolitej do gry o Ukrainę włączyła się Moskwa. Ziemie nad Morzem Czarnym były szczególnie łakomym kąskiem dla państwa carów. Znajdowały się tam bowiem żyzne czarnoziemy, ponadto handel na tych terenach rozwijał się bardzo dobrze.

W 1653 roku Moskwa wypowiedziała wojnę Rzeczypospolitej, a rok później na mocy ugody w Perejasławiu Ukraina Naddnieprzańska zostaje włączona do Carstwa Moskiewskiego. Zgodnie z treścią ugody kozacy mogli dalej wybierać swojego hetmana, rejestr został powiększony od 60 tys., a starszyzna kozacka zachowała swoje majątki. Ponadto car brał w opiekę prawosławnych kozaków.

W 1658 roku Rzeczpospolita zawiera z kozakami ugodę Hadziaczu. Wielu historyków między innymi prof. Teresa Chynczewska-Hennel uważa, że tego typu porozumienie powinno być zawarte o wiele wcześniej, najlepiej w początkowej fazie powstania. Unia hadziacka, pomimo tego że nigdy nie weszła w życie, przewidywała: wolność kultu i wyznania, katolicy mogli praktykować swoją wiarę w województwach: kijowskim, bracławskim i czernichowskim, biskupi prawosławni mieli zasiadać w senacie, równość między wyznaniami, wolne obieranie hetmana kozackiego, który ponadto miał mieć prawo zasiadać w senacie.

W 1667 roku na mocy rozejmu andruszowskiego Rzeczpospolita straciła lewobrzeżna Ukrainę i Kijów. Granica ta nie uległa przesunięciu, aż do rozbiorów. Problem kozacki nie został przez Polskę rozwiązany korzystnie, a niechęć która zagnieździła się w sercach miała się okazać trwała.

W zasadzie przez cały XVIII wiek, gdy Rzeczpospolita znalazła się w orbicie wpływów rosyjskich regularnych problemów z Ukrainą nie było. Należy tu jednak wspomnieć o tak zwanej rzezi humańskiej, która miała miejsce podczas koliszczyzny, czyli zbrojnego powstania chłopsko-kozackiego w 1768 roku. Kiedy to podburzeni przez Rosjan chłopi ruscy wymordowali w mieście Humań ok. 20 tys. Polaków i Żydów. Celem Moskali było wywołanie powstania na tle narodowym wymierzonego w konfederację barską.

Po rozbiorach zaczął się tworzyć naród ukraiński. Wywodził się on podobnie jak później białoruski od chłopów, którzy od wieków zamieszkiwali tamte ziemie. Mieszkańcy tych regionów byli wyznawcami prawosławia i ten czynnik był jedynym z najważniejszych w ich uświadomieniu narodowym. Warto również pamiętać, że świadomość narodowa Ukraińców była budowana w opozycji do Polski. Co więcej zaborcy (w tym przypadku Austria i Rosja) dodatkowo potęgowali antagonizmy polsko-ukraińskie. Znany jest dokument z 1848 roku z żądaniami ludności ukraińskiej przedstawionymi przez Hołowną Radę Ruską Ministerstwu Spraw Wewnętrznych Austrii. W tym żądaniu można zauważyć jak prężnie rozwija się działalność mająca na celu stymulowanie narodowości ukraińskiej. Żądania Ukraińców są następujące: chcą, żeby Galicja została podzielona na dwie części, wschodnia i zachodnią, polska i ruską. Ponadto Hołowna Rada Ruska prosi Jego Cesarską mość o opiekę i ochronę nad narodem ruskim, którego dążenia narodowe chcą zniweczyć Polacy.

Z kolei w zaborze rosyjskim, Rosjanie chcieli przeciągnąć Rusinów na swoja stronę nie uwzględniając ich pobudek do własnej państwowości. Szczuli oni jedynie Ukraińców na Polaków. Stanisław Tarnowski pisząc o stosunkach narodowych w Galicji w 1866 roku zwraca uwagę na to, aby Polak i Rusin żyli ze sobą w zgodzie, bo w przeciwnym razie Moskwa umocni swoją pozycję na ziemiach ruskich i z tego sporu tylko ona wyjdzie zwycięsko. Bardzo istotną rzeczą jest to, że Polacy nie chcieli zniewalać Ukraińców, tylko chcieli z nimi razem współżyć i tworzyć własne państwo. Przykładem na to jest pieczęć Rządu Polskiego, gdzie poza orłem polskim i pogonią litewską widnieje również Michał Archanioł, godło Rusi.

Po pierwszej wojnie światowej wraz z tworzeniem państwowości polskiej stosunki polsko-ukraińskie wciąż pozostawały złe. W 1918 roku kiedy Austriacy wycofywali się ze Lwowa oddali władze w mieście Ukraińcom, którzy stanowili raptem parę procent ogółu mieszkańców miasta. Wybuchły walki, w których wsławiła się polska młodzież zwana Orlętami Lwowskimi. Niedługo po tym wojska polskie zajęły miasto, a  wojna polsko-ukraińska toczyła się do 1919 roku i zakończyła się polskim sukcesem.

W 1920 roku Józef Piłsudski porozumiał się z ukraińskim atamanem Symonem Petlurą i wysłał wojsko polskie, które zajęło Kijów. Według planu marszałka miało tam powstać buforowe państwo pomiędzy Sowietami a Polską, tak zwana Ukraińska Republika Ludowa na czele, której stanąłby Petlura. Niestety wobec dużej obojętności samych Ukraińców i kontrofensywy bolszewickiej plan ten nie odniósł spodziewanego rezultatu.

Po pokoju ryskim odsetek ludności ukraińskiej w Polsce wynosił ok. 15%, co stanowiło największą mniejszość narodową w II Rzeczypospolitej. Przełożyło się to na powstanie wielu organizacji ukraińskich o charakterze narodowościowo-terrorystycznym.

Najważniejszą organizacją był Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów (OUN). Była ona oczywiście nielegalna w Polsce. Natomiast nie przeszkodziło to temu ugrupowaniu działać dość prężnie na terenie Rzeczypospolitej. Celem organizacji było doprowadzenie do niepodległości Ukrainy. Warto pamiętać, że organizacja ta była wspierana przez Niemców jeszcze przed wybuchem drugiej wojny światowej. Charakter ugrupowania był terrorystyczny toteż liczne były przypadki zabójstw ludzi „przeciwnych” Ukrainy, co ciekawe ofiarami OUN padali najczęściej Polacy i Ukraińcy, którzy dążyli do porozumienia między narodami. Najbardziej znanym zamachem było zastrzelenie ministra spraw wewnętrznych Bolesława Piereckiego. Odpowiadał on za politykę względem mniejszości narodowych.

Po wybuchu III wojny światowej OUN bardzo mocno współpracował z Niemcami licząc na to,  że w zamian Ukraińcy otrzymają własne państwo. W 1943 roku Ukraińska Powstańcza Armia (UPA) kierowana przez OUN dokonała ludobójstwa ok. 100 tys. Polaków na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej. Cel ukraińskich nacjonalistów było oczyszczenie etniczne przyszłych ziem Ukrainy. Po porażce III Rzeszy i zajęciu ziem ukraińskich przez Armie Czerwoną idea państwa ukraińskiego upadła. W 1947 roku podczas akcji „Wisła” wymierzonej przeciwko UPA i OUN, masowo przesiedlano Ukraińców na wschód od Rzeszowa i Lublina w celu oczyszczenia i zażegnania konfliktów na tych ziemiach.

Po dziś dzień stosunki polsko-ukraińskie nie są przyjazne. Nasze narody podzieliła historia oraz złe decyzje podejmowane w czasach kryzysów. Naród ukraiński powstał i zagnieździł się na stałe na dawnych ziemiach Rzeczypospolitej. Nacje słowiańskie stały się bardzo mocno skłócone. Polityka polska albo zawiodła albo była za mało skuteczna. Dodatkowo obce wpływy doprowadziły do ugruntowania się trwałych antagonizmów miedzy narodami. Miejmy nadzieję, że kiedyś uda się je przełamać i wrócić do idei I Rzeczypospolitej.