Zaolzie – zajęte czy odzyskane?

2 października 1938 roku, Polska przejęła od Czechosłowacji Zaolzie. Rozmaici publicyści często używają w odniesieniu do tego wydarzenia słowa „zajęcie”. Biorąc pod uwagę historię tego terenu, słuszniej jest mówić o „odzyskaniu” tychże ziem.

Zaolzie, położone w zachodniej części Księstwa Cieszyńskiego, po I Wojnie Światowe zamieszkane było głównie przez Polaków – mieszkało ich tam wtedy ok. 123 tysiące. Największą mniejszość narodową stanowili Czesi (32 tysiące) i Niemcy (22 tysiące).

W 1919 roku władze czechosłowackie w Pradze, nie uznając ustaleń lokalnych, zdecydowały się zbrojnie zająć Śląsk Cieszyński. Wykorzystały do tego chaos organizacyjny panujący w Polsce, spotęgowany wojną z Ukrainą i powstaniem wielkopolskim. Inwazja została zakończona ze względu na naciski państw Ententy. Praga zgodziła się następnie na plebiscyt i podpisała tymczasowe porozumienie z Polską (naruszane niejednokrotnie przez oddziały czechosłowackie).

Pomimo ustaleń dotyczących plebiscytu, wobec postępującej ofensywy sowieckiej w Polsce, czechosłowacki minister spraw zagranicznych Edvard Beneš przeforsował na konferencji w Spa opcję podziału Śląska Cieszyńskiego bez wyborów wśród mieszkańców. Przystał na to premier Władysław Grabski. Zachodnie mocarstwa – dzięki działaniom sprawnej dyplomacji Pragi – podzieliły ten teren na korzyść Czechosłowacji. Polska musiała na takie rozwiązanie przystać – południowy sąsiad grał bowiem kartą zablokowania transportów z bronią dla Wojska Polskiego. Choć minister Beneš deklarował, że jego kraj nie będzie wstrzymywać takich dostaw, Czechosłowacja nie przepuściła żadnej dostawy aż do Bitwy Warszawskiej.

Sytuacja zmieniła się w 1938 roku, gdy Czechosłowacja weszła w konflikt z III Rzeszą. 30 września tego roku, rząd w Warszawie – powziąwszy informację o ustaleniach układu monachijskiego, które zakładały przekazanie Niemcom części Śląska Cieszyńskiego – zadziałał wyprzedzająco i przedłożył władzom czechosłowackim ultimatum z 12-godzinnym terminem. Warszawa żądała oddania Zaolzia do 1 października. Celem zwiększenia mocy tego dokumentu, skoncentrowano na granicy Samodzielną Grupę Operacyjną „Śląsk”.

Rząd czechosłowacki ugiął się pod żądaniami strony polskiej i przekazał Rzeczpospolitej sporne terytorium. 2 października na Zaolzie weszło Wojsko Polskie.

Ostateczna linia nowej granicy ukształtowała się w grudniu 1938 roku.

Jakub Wiech

prawnik, dziennikarz, zastępca redaktora naczelnego serwisu Energetyka24, stypendysta James S. Denton’s Transatlantic Fellowship, autor książki „Energiewende. Nowe niemieckie imperium”.