Nowelizacja KPC – rewolucja w sądach?

Z początkiem obecnego miesiąca, tj. 7 listopada, weszły w życie kolejne zmiany przepisów Kodeksu postępowania cywilnego. Wielu publicystów określa je mianem „rewolucji”. Nie ulega wątpliwości, że słowo to jest zdecydowanie nadużywane i pojawiało się już wielokrotnie przy okazji poprzednich nowelizacji tej ustawy. Czy tym razem możemy uznać, że rzeczywiście wprowadzane zmiany są rewolucyjne?

Od wielu lat sporo się mówi o konieczności wprowadzenia reform w wymiarze sprawiedliwości. Pomimo licznych zmian przepisów (w samym 2019 roku Kodeks postępowania cywilnego – dalej: k.p.c. – zmieniany był 11 razy), trudno uznać by przeciętny obywatel, nie będący prawnikiem, doświadczył jakiejkolwiek zmiany. Mimo to wciąż słyszymy o tym, że resort reformuje sądownictwo, a wszystkie przeprowadzane zmiany mają na celu wyłącznie poprawę sytuacji w sądach.

Tymczasem statystyki są nieubłagane. Wg dostępnych danych w samym 2018 roku Skarb Państwa musiał zapłacić ponad 5,8 mln zł za przedłużające się procesy. Jednocześnie sądy rozpoznały o niemal milion spraw mniej niż rok wcześniej.

Autorzy ustawy z 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. poz. 1469), wprowadzającej omawianą nowelizację, w uzasadnieniu do pierwotnego projektu, jako przyczynę obecnej sytuacji w wymiarze sądownictwa, wskazywali niedostosowanie dotychczasowego modelu organizacji postępowania sądowego do obciążenia sądów, czyli w praktyce – przeciążenia.

Cel reformy jest więc prosty: ma być szybciej, sprawniej i bez zbędnego przedłużania postępowań sądowych, za to z kumulacją terminów rozpraw w ramach jednej sprawy i mechanizmem planowania przebiegu postępowania. Żeby to osiągnąć, konieczne jest usprawnienie działania sądów, ale przede wszystkim odciążenie sędziów. W dalszej perspektywie czasowej za zmianami zasad postępowania ma pójść przyspieszenie postępowania, a tym samym skrócenie czasu oczekiwania na wyrok.

Omawianą nowelizacją zmieniono ponad 300 przepisów k.p.c. Z uwagi na obszerność dokonanych zmian, przyjrzyjmy się niektórym z nich.

Odrębne postępowanie gospodarcze (art. 4581 k.p.c.- art. 45813 k.p.c.)

Przedsiębiorców najbardziej może zainteresować przywrócenie odrębnego postępowania gospodarczego. Istniało ono już wcześniej w k.p.c., jednak stare postępowanie gospodarcze uległo likwidacji w maju 2012 r., a jako przyczynę wskazywano m.in. wprowadzenie usprawnień procesowych dotyczących wszystkich spraw. Sądy gospodarcze nadal jednak pozostały, a sprawy gospodarcze były rozpoznawane przez nie w „zwykłym” postępowaniu cywilnym.

Nowelizacja sprawi, że postępowanie stanie się bardziej rygorystyczne. Wprowadza zasadę, iż powód jest obowiązany powołać wszystkie twierdzenia i dowody w pozwie, a pozwany – w odpowiedzi na pozew, a twierdzenia i dowody powołane później podlegają obligatoryjnie pominięciu, chyba że strona uprawdopodobni, że ich powołanie nie było możliwe albo że potrzeba ich powołania wynikła później (art. 4585 k.p.c.). Ustawodawca przyjął także, że strony powinny wykazywać fakty w pierwszej kolejności dowodami z dokumentów. Natomiast dowód z zeznań świadków będzie można przeprowadzić dopiero wtedy, gdy po wyczerpaniu innych środków dowodowych lub w ich braku pozostały niewyjaśnione fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy (art. 45810 k.p.c.).

Nowym rozwiązaniem w postępowaniu w sprawach gospodarczych jest instytucja umowy dowodowej, mocą której strony mogą porozumieć się w sprawie wyłączenia określonych dowodów w postępowaniu w sprawie z określonego stosunku prawnego powstałego na podstawie umowy (art. 4589 k.p.c). Na szczęście umowa dowodowa – przynajmniej w założeniu – ma dotyczyć konkretnego stosunku prawnego, a nie całokształtu relacji stron.

Ustawodawca zadecydował również o wprowadzeniu sankcji dla strony, która nie próbowała polubownie załatwić sprawy. Niezależnie od wyniku sprawy sąd będzie mógł obciążyć kosztami procesu w całości lub części stronę, która przed wdaniem się w spór sądowy zaniechała próby rozwiązania sporu pozasądownie, uchyliła się od udziału w niej lub uczestniczyła w niej w złej wierze i przez to przyczyniła się do zbędnego wytoczenia powództwa lub wadliwego określenia przedmiotu sprawy (art. 45812 k.p.c).

Uzasadnienie wyroku

Nowelizacja k.p.c. przewiduje ponadto zmiany w zakresie postępowania odwoławczego, m.in. poprzez przyjęcie, że warunkiem wniesienia środka zaskarżenia będzie złożenie wniosku o doręczenie orzeczenia z uzasadnieniem (art. 369 k.p.c.). Co więcej, wniosek o sporządzenie pisemnego uzasadnienia wyroku powinien zawierać jednoznaczne wskazanie, czy żąda się uzasadnienia wyroku w całości, czy w części, a jeżeli w części – to w jakiej (art. 328 k.p.c.). Oznacza to, że sąd nie będzie już musiał uzasadniać całości, jeśli wyraźnie się o to nie zawnioskuje. Należy przy tym pamiętać, że od dnia 21 sierpnia 2019 roku opłata od wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku wynosi 100 zł. W przypadku jednak gdy zostanie złożony środek zaskarżenia, uiszczona opłata będzie podlegała zaliczeniu na poczet opłaty należnej od tegoż środka.

Koszty procesu

Wprowadzono również zupełnie nową regulację dotyczącą odsetek ustawowych należnych od kwoty zasądzonej tytułem zwrotu kosztów (art. 98 § 1i 1 2 k.p.c). W nowym stanie prawnym od kosztów procesu należą się odsetki, w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego, za czas od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, którym je zasądzono, do dnia zapłaty. Jeżeli orzeczenie to jest prawomocne z chwilą jego wydania, odsetki należą się za czas po upływie tygodnia od dnia jego ogłoszenia do dnia zapłaty, a jeżeli orzeczenie takie podlega doręczeniu z urzędu – za czas po upływie tygodnia od dnia jego doręczenia zobowiązanemu do dnia zapłaty. Co również istotne, odsetki od przyznanego zwrotu kosztów procesu mają należeć się ex lege (z mocy prawa) obok samego zwrotu, co oznacza, że nie potrzeba odrębnego wniosku o ich przyznanie.

Zeznania świadków

Istotne zmiany związane są również z zeznaniami świadków. Przede wszystkim chodzi tutaj o pewne techniczne ułatwienia, które mogą się przyczynić do szybszego rozstrzygania spraw. Przede wszystkim wprowadzona zostanie możliwość złożenia zeznań i oświadczeń w formie pisemnej albo nawet telefonicznej. Wynika to z dwóch nowych przepisów – art. 2261 k.p.c. oraz art. 2711 k.p.c.

Ponadto pojawiła się dodatkowa przesłanka, której spełnienie umożliwi przesłuchanie świadka w miejscu jego stałego pobytu, czyli poza sądem. Do tej pory taka sytuacja była dopuszczalna jedynie w przypadku choroby albo kalectwa. Po zmianach katalog ten zostanie rozszerzony o „inną niedającą się usunąć przeszkodę”. Przesłanka ta ma na tyle ogólny charakter, że można pod nią podciągnąć wiele sytuacji, w tym trudną sytuację finansową świadka.

Organizacja postępowania

Zwiększeniu efektywności postępowania przed sądem ma służyć zmiana jego organizacji, która ma opierać się na następujących założeniach:

  • postępowanie sądowe podlega planowaniu,
  • podstawą planu jest znajomość stanowisk wszystkich stron,
  • rozprawa jest prowadzona tylko w razie rzeczywistej potrzeby.

Zdaniem ustawodawcy efektywne prowadzenie postępowania przed sądem wymaga przede wszystkim jego szczegółowego zaplanowania. Zaplanowana powinna być m.in. kolejność czynności procesowych sądu oraz stron, a także kolejność przeprowadzania dowodów.

Obligatoryjna odpowiedź na pozew

Aby móc właściwie rozplanować postępowanie, zdaniem ustawodawcy, sąd powinien znać żądania, twierdzenia o faktach i wnioski dowodowe wszystkich stron. Jest to konieczne, aby ustalić, co jest między stronami sporne. Z tego względu wniesienie odpowiedzi na pozew będzie obowiązkiem strony pozwanej, a nie jak dotychczas jej uprawnieniem. Zmiana w tym zakresie jest niezwykle istotna. Jeśli pozwany w przepisanym terminie nie złożył odpowiedzi na pozewsąd będzie mógł wydać wyrok zaoczny na posiedzeniu niejawnym. Jeśli sąd uzna, że informacje i stanowiska stron będą niewystarczające, będzie mógł zarządzić wymianę pism przygotowawczych. 

Posiedzenie przygotowawcze

Nowelizacja wprowadziła również instytucję posiedzenia przygotowawczego (art. 205 § 1 k.p.c.). Jak wynika z uzasadnienia projektu ustawy, posiedzenie przygotowawcze ma mieć formę niesformalizowanej debaty sędziego, stron i pełnomocników. Posiedzenie przygotowawcze ma służyć rozwiązaniu sporu bez potrzeby prowadzenia dalszych posiedzeń, zwłaszcza rozprawy. Pamiętać jednak należy, że sam udział w posiedzeniu przygotowawczym ma być co do zasady obowiązkowy dla stron i ich pełnomocników. W sytuacji gdy powód bez usprawiedliwienia nie stawi się na posiedzenie przygotowawcze, a nie wnosił o jego przeprowadzenie bez swojego udziału, to sąd umorzy postępowanie, uznając powoda za stronę przegrywającą.         

Podsumowanie

Zmian wprowadzonych omawianą nowelizacją jest znacznie więcej, a przedstawione tu zagadnienia są wybrane przeze mnie jako najciekawsze. Wiele zmian dotyczy zasad konstruowania pism procesowych, co pominąłem w tym artykule.

Jak widać zmiany wprowadzone przez ustawodawcę nowelizacją k.p.c. w sposób istotny zmieniają dotychczasowy model postępowania cywilnego. To, w jaki sposób zostaną przyjęte przez strony, ich pełnomocników oraz sądy, najlepiej pokaże praktyka.

Należy również pamiętać, że to nie koniec zmian w sądach, wkrótce nadejdą kolejne. Najbliższe zmiany wprowadzi ustawa z 31 lipca 2019 r. o zmianie niektórych ustaw w celu ograniczenia obciążeń regulacyjnych (Dz.U. poz. 1495), które wejdą w życie 1 stycznia 2020 r.