Stanisław August mąż stanu czy marionetka cz.2

Czytaj część pierwszą!

Na płaszczyźnie społecznej można przypisać królowi bardzo istotne zasługi. W 1765 roku Stanisław August zakłada Szkołę Rycerską, w której byli wychowywani kandydaci na oficerów. Akademia działała według idei oświeceniowych. Absolwenci tej szkoły brali udział w insurekcji kościuszkowskiej czy późniejszych wojnach napoleońskich, a do najbardziej znanych należeli: Tadeusz Kościuszko czy Julian Ursyn Niemcewicz.

W tym samym roku król wraz z Ignacym Krasickim i Franciszkiem Bohomolcem założył tygodnik „Monitor”, w którym pisali między innymi o potrzebie poprawy doli chłopskiej i o potrzebie tolerancji religijnej. Był to tygodnik bardzo postępowy jak na realia Rzeczypospolitej i wywoływał bardzo mieszane odczucia u przeważnie konserwatywnej szlachty.

Na płaszczyźnie gospodarczej król lustruje dzierżawców królewszczyzn i działa na rzecz rozwoju manufaktur. To za jego rządów Sejm Czteroletni uchwalił tak zwany podatek dochodowy od dziesiątego gorsza na utrzymanie armii.

Jeśli można powiedzieć, że Stanisław August był politykiem niestety w dużej mierze nieudolnym to jeśli chodzi o zasługi dla kultury polskiej odniósł spore sukcesy. To za jego panowania w Rzeczypospolitej rozwija się klasycyzm. Uwidacznia to kompleks królewski w Łazienkach, który król nabył już w pierwszym roku swojego panowania, a następnie go mocno rozbudował. Po za Pałacem na Wodzie w Łazienkach symbolami epoki stanisławowskiej są miedzy innymi: świątynia Sybilli w Puławach czy zbór ewangelicko-augsburski św. Trójcy w Warszawie. Ponadto król był mecenasem sztuk plastycznych co objawiło się na przykład w przebudowie Zamku Królewskiego w Warszawie.

Co więcej w 1765 roku otworzył Teatr Narodowy w Warszawie. W 1770 zapoczątkował tradycję obiadów czwartkowych. Spotkania te polegały na dyskusjach o sztuce i kulturze, a zaproszeni goście składali się przeważnie z artystów i poetów. Kolejnym działaniem Stanisława Augusta w ramach szeroko pojętej kultury i oświaty było utworzenie Komisji Edukacji Narodowej. Instytucja ta pełniła rolę ministerstwa edukacji odpowiedzialnego za naukę na terytorium Rzeczypospolitej. Powołanie KEN było związane z decyzją papieża o rozwiązaniu zakonu jezuitów, który do tej pory prowadził sieć kolegiów w Rzeczypospolitej. Warto przy tym pamiętać, że Komisja Edukacji Narodowej bardzo mocno uwłaszczyła się na mieniu pojezuickim, co jest sporą kontrowersją. Wreszcie za panowanie Poniatowskiego została przeprowadzona reforma uniwersytetu w Krakowie, który stał się od tamtej pory Szkołą Główną Koronną. Nie można również zapomnieć o powołaniu przez króla Komisji Dobrego Porządku, która miała dbać o czystość w miastach czy Rady Nieustającej, która mimo inspiracji rosyjskich, była czymś na kształt rządu.

Postać Stanisława Augusta można oceniać bardzo różnie. Z jednej strony był on świetnym mecenasem sztuki i szeroko pojętej kultury, z drugiej strony miał bardzo mało szczęścia w polityce, co mogło być uwarunkowane jego słabością do starej miłości – Katarzyny Wielkiej. Człowiek oświecony, mądry, maż stanu czy raczej wizjoner marionetka trzymany w złotej klatce? Postać króla Poniatowskiego była po rozbiorach często oskarżana o upadek Rzeczypospolitej. Z drugiej zaś strony, często mówi się, że gdyby nie jego reformy oświatowe i społeczne to naród Polski mógłby nie przetrwać okresu zaborów. Z tym argumentem akurat osobiście się nie zgadzam, wydaje mi się raczej, że reformy i ogólnie epoka stanisławowska pchnęła Rzeczpospolitą w nurty dotychczas jej obce. Mam tu na myśli szeroko pojęty idealizm czy romantyzm. Czynniki, które w pewnym stopniu zmieniły charakter narodów zamieszkujących terytorium Rzeczypospolitej, a w szczególności Polaków, doprowadzając do powstań, zrywów czy choćby socjalistycznych zamachów terrorystycznych w stylu PPS.

Po trzecim rozbiorze Stanisław August zostaje internowany w Grodnie przez Rosjan. 25 listopada 1795 roku, w imieniny Katarzyny Wielkiej, po 31 latach rządów abdykował składając koronę i opieką nad ludem Rzeczypospolitej na ręce Imperatorowej. Warunkiem rezygnacji z korony było spełnienie przez stronę rosyjską dwóch memoriałów Poniatowskiego. Pierwszy dotyczył finansowego wsparcia bliskich króla, a drugi spłaty długów królewskich, które na tamten dzień wynosiły ok. 40 milionów złotych polskich i były równowartością utrzymania 120 tys. armii przez rok (warto pamiętać, że wysokość tych długów była spowodowana tym, że po przegranej wojnie w obronie konstytucji 3 maja wybuchł w Rzeczypospolitej dość poważny kryzys finansowy). Ponadto król ma otrzymywać stałą rentę na własne potrzeby i wydatki w wysokości 200 tys. dukatów rocznie.

Stanisław August do śmierci Katarzyny w 1796 roku przebywał w miejscu internowania. Dopiero następca Imperatorowej – Paweł I zezwolił mu na przyjazd do Petersburga i zamieszkanie w Marmurowym Pałacu, który na marginesie został wzniesiony dla faworyta Katarzyny II Grigorija Orłowa. Stanisław August ostatni król Polski wybrany przez naród (kolejni carowie od Aleksandra I de iure byli królami Polski) umiera na wygnaniu w 1799 roku w Petersburgu, prawdopodobnie otruty. Zostaje pochowany w stolicy cesarstw i jego szczątki przebywają tam aż, do 1938 roku kiedy to rząd sowiecki zapytuje rząd Polski czy nie byłby zainteresowany ich ściągnięciem. Po długich dywagacjach II Rzeczpospolita sprowadza szczątki Stanisława Augusta, ale ponieważ nie był on dobrze kojarzony przez Polaków to decyduje się nie chować ich na Wawelu, w nekropoli królów polskich, tylko w miejscu urodzin Stanisława Augusta w Wołczynie. Niestety podczas II wojny światowej Wołczyn zostaje zniszczony, kościół sprofanowany a sarkofag rozgrabiony.

Los szczątków Stanisława Augusta był nieznany do 1987 roku kiedy to polscy naukowcy pojechali ich szukać. Nie do końca wiadomo co udało się znaleźć, natomiast przywieźli domniemane szczątki byłego króla, które następnie zostały pochowane w archikatedrze św. Jana Chrzciciela w Warszawie. Taki to był los Stanisława Augusta z Bożej łaski i woli narodu króla polski, wielkiego księcia litewskiego, ruskiego, pruskiego, mazowieckiego, żmudzkiego, kijowskiego, wołyńskiego, podolskiego, podlaskiego, inflanckiego, smoleńskiego, siewierskiego i czernihowskiego etc.