Terapia metodą A. Tomatisa – trening uwagi słuchowej

Alfred Tomatis przyszedł na świat w 1920 roku w południowej Francji. Życie zawodowe poświęcił badaniom i poszukiwaniom rozwiązań problemów związanych z zaburzeniami słuchu i emisji głosu. Owocem jego wieloletnich studiów nad zależnościami między ciałem, psychiką, słyszeniem i głosem było powstanie nowej dziedziny nauki: audio-psycho-fonologii (APP).

Alfred Tomatis badał oddziaływanie na słuchacza odpowiednio przefiltrowanych dźwięków – muzyki i głosu ludzkiego. Stwierdził, że poszczególne frekwencje wywołują specyficzne efekty:

  1. 16-1000 Hz działa uspokajająco na psychikę, a stymulująco na motorykę.
  2. 1000 – 3000 Hz działa stymulująco na mowę i komunikowanie się.
  3. 3000 – 8000 Hz działa witalizująco, energetyzująco.
  4. Powyżej 8000 Hz – silne oddziaływanie na psychikę, zmienione stany świadomości, przyjmowanie pozycji embrionalnej, tendencje regresywne.

Tomatis sformułował trzy zasady, na których oparł swoją metodę treningu uwagi słuchowej:

  1. W głosie pojawiają się tylko te częstotliwości, które słyszy ucho.
  2. Jeśli stworzymy narządowi słuchu możliwość usłyszenia tych częstotliwości, których nie słyszy
    lub nie słyszy prawidłowo, to wówczas automatycznie pojawią się one w głosie.
  3. Systematyczny trening słuchowy pozwala na trwałą modyfikacje głosu.

Zatem trening słuchowy przeprowadzony metodą Tomatisa leczy nie tylko zaburzenia słuchania, ale także inne zaburzenia somatyczne, emocjonalne i językowe, które są skutkiem zaburzeń słuchania oraz skutkiem zaburzeń lateralizacji słuchowej. Metoda Tomatisa zajmuje się usuwaniem zaburzeń uwagi słuchowej oraz zaburzeń lateralizacji słuchowej, za pomocą odpowiedniego treningu i przy użyciu tzw. „elektronicznego ucha”. Jest to urządzenie przetwarzające dźwięk w zależności od tego, jakie efekty chcemy osiągnąć podczas terapii.

Terapia metodą Tomatisa zaczyna się od dokładnej diagnostyki, od której zależy określenie programu terapeutycznego dla indywidualnego pacjenta, a następnie rozpoczyna się sama terapia. W terapii tej wykorzystuje się muzykę Mozarta, chorały gregoriańskie oraz (w przypadku dzieci) nagrania głosu matki.

Fazy można różnie dzielić (na dwie, trzy lub cztery), najważniejsza jest proporcja między fazami pasywnymi a aktywnymi. Zdecydowana część terapii to fazy pasywne, polegające na słuchaniu przez pacjenta odpowiednio przetworzonych dźwięków muzyki i głosu. Na przykład w wypadku umownego podziału na cztery fazy, trzy pierwsze fazy muszą mieć charakter pasywny.

Fazy pasywne służą relaksacji, a także usuwaniu zaburzeń uwagi słuchowej zewnętrznej, regulacji funkcji błędnika, wzmacnianiu prawouszności, usuwaniu zaburzeń w strefie emocjonalnej. Dopiero faza czwarta jest fazą aktywną i służy eliminacji zaburzeń uwagi słuchowej w strefie językowej. Pacjenci powtarzają głoski, sylaby lub zdania, czytają, śpiewają – do mikrofonu, mając jednocześnie założone słuchawki. Aktywnościom towarzyszy podkład muzyczny jako tło dźwiękowe, oczywiście odpowiednio przefiltrowany.

Trening uwagi słuchowej Tomatisa zaczyna się od szczegółowego wywiadu połączonego z szeregiem testów, przede wszystkim testu uwagi słuchowej i testu lateralizacji słuchowej. W zależności od potrzeb, prowadzone są także inne badania, np. testy lateralizacji ręki, nogi, oka; badanie audiometryczne słuchu, badanie fonetyczne.

Kluczowe znaczenie ma test uwagi słuchowej wykonywany za pomocą odpowiednio skalibrowanego audiometru. Za pomocą testu określa się uwagę słuchową, zarówno zewnętrzną (droga powietrzną), jak i wewnętrzną (droga kostną), umiejętność lokalizacji dźwięku (drogą powietrzna oraz kostną), umiejętność dyskryminacji dźwięku (droga powietrzną). Osobno bada się ucho prawe, osobno ucho lewe; audiometr pozwala też określić lateralizację słuchową. Test jest następnie ewaluowany na różnych poziomach. Na podstawie wyników testu oraz detalicznej anamnezy zostaje następnie opracowany indywidualny program dalszych sesji.

Do przeprowadzania treningu konieczne jest użycie „elektronicznego ucha”. Urządzenie to połączone jest z odtwarzaczem CD oraz wzmacniaczem. Do „elektronicznego ucha” podłącza się słuchawki o specjalnej konstrukcji, dzięki której dźwięk może być przesyłany do pacjenta drogą powietrzną lub drogą kostną, albo też obiema tymi drogami jednocześnie. Można też dowolnie zmieniać frekwencje i natężenie dźwięku w wybranym uchu czy w wybranej drodze dostarczania dźwięku. „Elektroniczne ucho” sprzężone jest także z programem komputerowym, dzięki czemu można ustalać parametry stosownie do indywidualnych potrzeb pacjenta uwarunkowanych diagnozą. Dzięki zastosowaniu „elektronicznego ucha” dochodzi do napinania bądź relaksowania mięśni
ucha środkowego (napinacza błony bębenkowej i mięśnia strzemiączkowego). Ta swoista gimnastyka doprowadza do trwałych zmian w mechanizmach akomodacyjnych ucha środkowego, co umożliwia pacjentowi odbieranie częstotliwości dotąd dla niego niedostępnych lub odbieranych w sposób zniekształcony.

Trening uwagi słuchowej Tomatisa pomaga zarówno dzieciom, jak i pacjentom dorosłym. W przypadku dzieci metoda Tomatisa jest stosowana zwłaszcza w następujących przypadkach:

  • opóźnienia rozwoju, w płaszczyźnie motorycznej, umysłowej bądź werbalnej;
  • komplikacje w fazie prenatalnej i przy porodzie;
  • wcześniactwo;
  • problemy szkolne;
  • zaburzenia koncentracji;
  • zespól ADHD;
  • zaburzenia spostrzegania;
  • zaburzenia motoryki, postawy ciała, wzorców ruchu;
  • autyzm;
  • zaburzenia zachowania;
  • wady wrodzone, np. zespól Downa.
    Natomiast u dorosłych metodę Tomatisa stosuje się przy:
  • uszkodzeniach mózgu w wyniku udaru lub traumy;
  • szumach usznych;
  • nauce języków obcych;
  • poprawie wymowy i śpiewu dla mówców, nauczycieli, śpiewaków.

Warto zwrócić szczególną uwagę na efekty treningu uwagi słuchowej metodą Tomatisa u dzieci z zespołem Downa. J. Vervoort podkreśla, że dziecko z zespołem Downa w momencie przyjścia na świat posiada około 50% mniej połączeń neuronalnych między prawą a lewą półkulą mózgową w porównaniu z dzieckiem pełnosprawnym. Tymczasem tworzenie się ciągle nowych połączeń neuronalnych stanowi podstawę kompetencji uczenia się. Terapia Tomatisa w przypadku dzieci z zespołem Downa stawia sobie za cel m.in. stymulowanie tworzenia się połączeń neuronalnych.

Rodzice dzieci z zespołem Downa biorących udział w blokach terapeutycznych w Centrum Atlantis twierdzą, że terapia Tomatisa przynosi u ich dzieci liczne i różnorodne pozytywne efekty.
Wymieniane są m.in.:

  • poprawa motoryki ogólnej i precyzyjnej;
  • większa aktywność fizyczna i werbalna;
  • lepsza świadomość własnego ciała i trafniejsze odczuwanie jego potrzeb;
  • poprawa jakości snu;
  • większa ciekawość świata (zadawanie pytań, eksplorowanie);
  • poprawa kompetencji komunikacyjnych;
  • łatwiejsze uczenie się czytania i pisania;
  • powiększanie zasobu słów;
  • większa kreatywność w zabawie”.

Stwierdzono też, że dzieci z zespołem Downa, które uczestniczą w terapii Tomatisa lepiej reagują potem na konwencjonalne terapie, jak fizjoterapię, terapię logopedyczną, czy terapię zajęciową. Szczególnie dobre efekty trening słuchowy przynosi w przypadku dzieci w wieku od trzech do sześciu lat. Metoda Tomatisa pozytywnie wpływa na ich rozwój mowy i ułatwia późniejsze włączenie dziecka w proces edukacji.

Jednym z najbardziej znanych ośrodków prowadzenia terapii metodą Tomatisa jest Centrum Atlantis w Belgii. To organizacji pożytku publicznego. Na czele Centrum stoi Jozef Vervoort, który uczył się treningu uwagi słuchowej bezpośrednio u Alfreda Tomatisa.

Jest to obecnie największe centrum tego typu na świecie. Działa przez 363 dni w roku – zamknięte jest jedynie w Wigilie i w Sylwestra. Warto zwrócić uwagę, że ośrodek nieprzypadkiem nosi nazwę „Atlantis”. Chciano nawiązać w ten sposób do przesłania Alfreda Tomatisa i zasugerować, że dzięki przeprowadzanej w Centrum terapii dąży się do odnalezienia lub/i odblokowania potencjału pacjentów. Pacjenci ci są ogromnie zróżnicowani, także pod względem wiekowym – od kilkumiesięcznych niemowląt do seniorów powyżej 90. roku życia. Do dzisiaj terapii w ośrodku Atlantis poddano wiele tysięcy pacjentów – zarówno dzieci, jak i dorosłych.

W ośrodku Atlantis zajęcia prowadzone są według rytmu: półtorej godziny słuchania, półtorej godziny przerwy. Obok instrumentalnej muzyki Mozarta i chorałów gregoriańskich, dla pacjentów – dzieci używa się także piosenek dziecięcych oraz nagrań głosu matki. Dzieci uczestniczą w terapii razem z matkami, gdyż znacznie wzmacnia to efekty terapii. Cały materiał dźwiękowy jest odpowiednio przetworzony, przefiltrowany, niektóre częstotliwości zostają usunięte, inne – skondensowane. Dzieci podczas półtoragodzinnego odtwarzania muzyki mogą bawić się, malować, rysować, spać. Dorośli mogą np. układać puzzle lub zajmować się robótkami ręcznymi. Natomiast zabronione jest czytanie, pisanie lub prowadzenie rozmów, ponieważ ma to ujemny wpływ na skuteczność terapii. Na etapie pasywnym pacjent jedynie słucha, natomiast na etapie aktywnym nuci, śpiewa, powtarza lub czyta na głos.

Pacjent zaczyna terapie od 12-dniowego pobytu w ośrodku. Potem następuje przerwa, która trwa od sześciu do ośmiu tygodni. Po przerwie pacjent regularnie wraca do ośrodka na pobyty pięciodniowe, podczas których terapia jest kontynuowana.

Innym znanym ośrodkiem terapii metoda Tomatisa jest Mozart-Brain-Lab, który zresztą powstał jako odnoga Centrum Atlantis, a obecnie posiada placówki w różnych krajach.

Metoda Tomatisa zawitała również do Polski. Dzięki współfinansowaniu ze środków Unii Europejskiej realizowano projekt Ministerstwa Edukacji i Nauki, w ramach którego do dwustu placówek w Polsce, przede wszystkim szkół specjalnych i szkół z oddziałami integracyjnymi, przekazano sprzęt do terapii metodą Tomatisa. Szkoły otrzymujące sprzęt musiały spełnić warunek odbycia szkolenia, które było prowadzone przez Instytut Fizjologii i Patologii Słuchu w Warszawie. Dzięki realizacji tego projektu, od połowy lat dwutysięcznych w wielu placówkach w Polsce może być prowadzona terapia metodą Tomatisa.

Terapia słuchowa Tomatisa jest długotrwała – trwa co najmniej przez rok. Każdy blok terapeutyczny wynosi 10 dni, w ciągu których dziecko korzysta codziennie z „elektronicznego ucha” przez dwie godziny zegarowe bez przerwy. Po zakończeniu pierwszego bloku następuje miesięczna przerwa. Następnie trening słuchu kontynuowany jest w kolejnych sesjach, pomiędzy którymi również wprowadza się przerwy. Rezultaty terapii sprawdza się regularnie w kolejnych badaniach, w miarę trwania treningu.