Resynchronizacja sieci elektroenergetycznych państw bałtyckich

Stan obecny

Pomimo odzyskania niepodległości w 1991 roku, system elektroenergetyczny państw bałtyckich w dalszym ciągu pracuje w postsowieckim standardzie IPS/UPS. W toku niełatwej dla państw bałtyckich transformacji ustrojowej były one gotowe dokonać pewnych koncesji, godząc się na tymczasowe utrzymanie zależności od Moskwy: m.in. poprzez zapewnienie tranzytu do Królewca, zgodę na rosyjskie bazy wojskowe i pozostawienie standardu sieci elektrycznej. W 2001 r. zawarto umowę BRELL pomiędzy Białorusią, Rosją, Estonią, Litwą i Łotwą, która podtrzymywała wspólny obszar zapewniania bezpieczeństwa pracy sieci regulowany przez dyspozytornię mocy zlokalizowaną w Moskwie. Temat resynchronizacji sieci do europejskiego standardu UCTE (Union for the Coordination of Transmission of Electricity) pojawił się dopiero w 2007 roku po integracją z UE.

Standardy pracy sieci elektroenergetycznych

Źródło: https://ieeexplore.ieee.org/document/6999003

Kraje bałtyckie połączone są starymi magistralami z:

  • Okręgiem Kaliningradzkim (dwa połączenia z Litwą),
  • Białorusią (trzy połączenia z Litwą),
  • Rosją (dwa połączenia z Estonią i jedno z Łotwą)
  • oraz nowo wybudowanymi z:
  • Polską (LitPol Link – jedno istniejące i drugie rozważane połączenie z Litwą),
  • Szwecją (NordBalt – jedno połączenie z Litwą)
  • Finlandią (EstLink – dwa połączenia z Estonią).
Źródło: https://www.entsoe.eu/data/map/

Działanie

Unijny ośrodek badawczy Joint Research Centre przeprowadził analizę techniczną i finansową dla kilku wariantów resynchronizacji w perspektywie roku 2025 i 2030. Litwa opowiedziała się za synchronizacją z systemem UCTE (koszt inwestycji szacowany na 770-960 mln euro). Estonia początkowo popierała połączenie z systemem skandynawskim NORDEL (z kosztorysem 1,36-1,41 mld euro). Łotwa, posiadając samodzielność w zakresie wytwarzania oraz mając połączenia o dużej przepustowości z Litwą i Estonią była najmniej zainteresowana resynchronizacją.

28 czerwca 2018 r. podpisane zostało porozumienie polityczne ws. synchronizacji sieci elektroenergetycznej państw bałtyckich z systemem europejskim UCTE do roku 2025. Na lato 2019 r. zaplanowano próbę pracy w trybie izolowanym, a więc w zbliżonym do stanu przejściowego między odłączeniem od IPS/UPS a podłączeniem do UCTE. W okresie przejściowym kraje bałtyckie będą musiały samodzielnie utrzymać bilans oraz częstotliwość systemu energetycznego. Prace projektowe i inwestycyjne finansowane są w ramach unijnego instrumentu „Łącząc Europę”.

Konsekwencje

Łotwa i Estonia, dla zwiększenia bezpieczeństwa systemu, optują za budową drugiego połączenia lądowego Litwy z Polską lub drugiego połączenia podmorskiego Litwy ze Szwecją. Rozwiązanie takie pozwoliłoby Estonii i Łotwie uniknąć ponoszenia kosztów rozbudowy sieci przesyłowych, a zwiększyłoby zdolności międzysystemowego stabilizowania sieci. Polska przedstawiła propozycję położenia stałoprądowego kabla podmorskiego z Władysławowa do Kłajpedy, gdyż obawia się obniżenia rentowności polskich wytwórców energii, w sytuacji utraty kontroli nad wolumenem energii wprowadzanej na polski rynek ze szwedzkich elektrowni, jaka mogłaby mieć miejsce po powstaniu LitPoL Link 2. Litwa z kolei, opowiada się za budową drugiego połączenia lądowego, ale już po synchronizacji systemów w 2025 r. W połowie września 2018 r. zdecydowano o poprowadzeniu kabla podmorskiego z okolic Żarnowca na północ Litwy (szacowny koszt 550 mln euro).

Synchronizacja systemów państw bałtyckich ze standardem UCTE będzie kolejnym krokiem ich integracji w ramach struktur europejskich. Operatorzy Systemów Przesyłowych państw bałtyckich (AB “Lietuvos energija” z Litwy, OÜ “Põhivõrk“ z Estonii oraz AS “Augstsprieguma Tīkls” z Łotwy) są dzisiaj jednocześnie członkami regionalnej organizacji BALTSO (Baltic Transmission System Operators) i ogólnoeuropejskiej sieci ENTSO-E. Analogiczna organizacja państw Grupy Wyszechradzkiej (CENTREL) została rozwiązana w 2006 r. po synchronizacji krajów V4 ze standardem UCTE.

W wyniku resynchronizacji, z dyspozytornią mocy w Moskwie połączenie utraci Okręg Kaliningradzki. Władze Federacji Rosyjskiej odrzuciły możliwość synchronizacji sieci Okręgu z systemem europejskim, a rząd litewski nie wyraził zgody na budowę eksterytorialnego połączenia energetycznego pomiędzy Białorusią a Okręgiem Kaliningradzkim. Planowane jest utrzymanie tylko jednej magistrali łączącej Okręg z Litwą dla zasilania rosyjskiej eksklawy w sytuacjach awaryjnych. Resynchronizacja państw bałtyckich spowoduje konieczność przejścia systemu elektroenergetycznego Okręgu Kaliningradzkiego w tryb pracy wyspowej.

Ograniczenie możliwości importu energii elektrycznej z Rosji i Białorusi przez Litwę do Polski i innych krajów UE postawi pod znakiem zapytania opłacalność budowy elektrowni atomowej w Ostrowcu na Białorusi (dwa bloki AES-2006 z reaktorami wodnymi ciśnieniowymi V-491 produkcji Atomeniergomaszu o łącznej mocy 2388 MW). Dokonywanie w przyszłości ewentualnych zakupów energii z Ostrowca przez kraje bałtyckie i Polskę może stanowić argument w negocjacjach z władzami w Mińsku.

Co dalej?

W konsekwencji resynchronizacji przed największym wyzwaniem staną władze Federacji Rosyjskiej w związku z koniecznością przygotowania Okręgu Kaliningradzkiego do przejścia w tryb pracy izolowanej. Jeszcze kilkanaście lat temu Okręg był w niemal 100% uzależniony od dostaw energii elektrycznej z Leningradzkiej Elektrowni Atomowej tranzytem przez Litwę (trzy linie 330 KV i trzy linie 110 KV). W 1994 r. rozpoczęto budowę elektrociepłowni TEC–2 w Kaliningradzie. Pierwszy z dwóch bloków o mocy 450 MW uruchomiono w październiku 2005 r., a drugi w marcu 2018 r. z udziałem prezydenta Władimira Putina i ministra energetyki Aleksandra Nowaka. Bloki w TEC-2 przystosowane są do spalania gazu ziemnego, oleju opałowego i mazutu. Wraz z kilkoma mniejszymi elektrociepłowniami zapewniają dzisiaj niezależność energetyczną eksklawy, którą według wcześniejszych planów gwarantować miała Bałtycka Elektrowni Jądrowa w Bałtijsku (dwa bloki po 1150 MW), której budowę wstrzymano w 2013 r. Dla utrzymania stabilnej pracy systemu po przejściu w system wyspowy w 2025 r., niezbędne będzie zapewnienie Okręgowi dodatkowej rezerwy mocy na wypadek awarii i remontów TEC-2. Obecnie planowana jest budowa kolejnych bloków gazowych i węglowych w Kaliningradzie, Gusiewie i Sowiecku.

Pomimo budowy mocy wytwórczych, Okręg w dalszym ciągu będzie uzależniony od importu źródeł energii, wykorzystywanych do generacji prądu. O ile produkty petrochemiczne i węgiel mogą być dostarczane w większej skali tranzytem kolejowym, drogowym lub drogą morską, to przepustowość jedynego gazociągu Mińsk-Wilno-Kliningrad (500 mln m3 rocznie) od wielu lat jest już w pełni wykorzystywana. Spośród wielu analizowanych opcji, Gazprom zdecydował się na zakup od południowokoreańskiej stoczni Hyundai Heavy Industries pływającej jednostki regazyfikującej (o wydajności 9 mln m3 dziennie) oraz budowę podziemnego magazynu gazu w Romanowie (800 mln m3). Realizacja trzech rosyjskich projektów inwestycyjnych powinna zakończyć się przed rokiem 2025 i zapewni niezależność Okręgu Kaliningradzkiego w zakresie generacji energii elektrycznej oraz kontrolę nad szlakami dostaw surowców energetycznych.

Odejście trzech państw bałtyckich od standardu IPS/UPS będzie sygnałem dla władz Ukrainy, Mołdawii i Białorusi, aby rozpocząć prace przygotowawcze do uzyskania niezależności od dyspozytorni mocy w Moskwie w przypadku Białorusi i standardu IPS/UPS w przypadku Ukrainy i Mołdawii. UE i ENTSO-E powinny wspierać ich aspiracje integracyjne, a kraje bałtyckie dzielić się doświadczeniami i wiedzą.

Rekomendacje

Resynchronizacja powinna objąć równocześnie wszystkie trzy państwa bałtyckie, wbrew pojawiającym się sygnałom, że mogłaby na nią zdecydować się wyłącznie Litwa, gdyby nie udało się przekonać do tego kroku dwóch pozostałych partnerów.

Resynchronizacja państw bałtyckich powinna doprowadzić do wstrzymania importu energii elektrycznej wytwarzanej na terytorium Federacji Rosyjskiej.

Polskie władze powinny wspierać rozwój rynku energii opartego na kontraktach zawieranych na Towarowej Giełdzie Energii w Warszawie oraz dopilnować jej otwartości dla odbiorców i dostawców energii z państw bałtyckich.

Należy dążyć do rozwoju kolejnych połączeń międzysystemowych na osi północ-południe. Do roku 2025 powinien zostać zrealizowany co najmniej jeden projekt inwestycyjny: podwodny kabel stałoprądowy Władysławowo-Kłajpeda, LitPol Link 2, rozbudowa połączenia SwePol Link.

Jedno z Regionalnych Centrów Operacyjnych, których powołanie przewiduje „pakiet zimowy” UE, powinno obejmować Polskę, kraje bałtyckie, Czechy i Słowację. Drugie Centrum powinny utworzyć Węgry, Rumunia, Mołdawia, Chorwacja, Słowenia, Bułgaria i Grecja.