Stanisław August mąż stanu czy marionetka cz.1

Stanisław Antoni Poniatowski urodził się w 1732 roku i pochodził z rodziny szlacheckiej, która za sprawą jego ojca Stanisława Potockiego została wyniesiona do godności senatorskiej. Stało się tak za sprawą małżeństwa ojca późniejszego króla  Polski z Konstancją z Czartoryskich oraz niewątpliwie dużych zalet starego Poniatowskiego.

Młody Stanisław Poniatowski dzięki protekcji swojego wuja – kanclerza Michała Czartoryskiego posłował na sejm nabierając w ten sposób ogłady i obycia w polityce Rzeczypospolitej. W 1755 rok został stolnikiem litewskim(1755) a potem starostą przemyskim (1756). W latach 1755-1758 przebywał w Petersburgu jako sekretarz posła brytyjskiego, a następnie poseł saski. Podobno wówczas nawiązał romans z żoną następcy rosyjskiego tronu wielką księżną Katarzyną, która był jego wielką miłością do końca życia, niestety bez wzajemności. Będzie go to męczyło do końca życia, gdyż nie będzie w stanie zrozumieć, że dla Katarzyny był przelotnym kochankiem. Sam piszę o tym w pamiętnikach pisanych pod koniec życia, w których nazywa Katarzynę swoją wielka miłością, a resztę swych kochanek miłymi sercu przyjaciółkami.

Po śmierci ojca w 1762 roku, ze względu na szczupły majątek oraz brak innych koneksji politycznych związał z jeszcze mocniej Familią Czartoryskich. Łudząc się trwałością uczuć Katarzyny (od 1762 roku cesarzowej Rosji) pośredniczył w rozmowach Czartoryskich z władczynią Rosji. Po śmierci króla Augusta III Familia pokonała przeciwnego im kandydata do tronu i poparła rekomendowanego przez dyplomację rosyjską i pruską Poniatowskiego, który jako drugoplanowa osoba w stronnictwie Czartoryskich miał być gwarantem uległ ościowej polityki wobec Rosji. Warto pamiętać, że kandydat ten został obrany na tron polski przy asyście wojsk rosyjskich. Mówiło się nawet, że na elekcji za wyborem Stanisława Poniatowskiego było 5 tys. głosów szlachty i 7 tys. karabinów rosyjskich. Stanisław Poniatowski został koronowany na władcę Rzeczypospolitej w 1764 roku. Od tego momentu zmienia sobie drugie imię na August. W swoich pamiętnikach wspomina, że korona była mu potrzebna do zrealizowania planu ożenku z Katarzyną II i wspólnego rządzenia połączonymi państwami.

W celu wydania rozumnego osądu o królu, okres jego panowania należy rozpatrzeć z punktu widzenia czterech płaszczyzn: polityczno-społecznej, gospodarczej oraz kulturowej. Panowanie Poniatowskiego przypadało na okres bardzo trudny dla Rzeczypospolitej, ponieważ od III wojny północnej znajdowała się w orbicie wpływów rosyjskich. Król nie miał za wiele do powiedzenia, ponieważ każda jego decyzja musiała być skonsultowana z ambasadorem Rosji. Poza tym wpływy w Rzeczypospolitej stały się obiektem rywalizacji rosyjsko-pruskiej.

Podczas sejmu repninowskiego (1767/1768) zostało utrzymane żądanie szlachty dotyczące praw szlacheckich tzw. prawa kardynalne, ale równocześnie ogłoszona na nim Katarzynę Wielką gwarantką ustroju Rzeczypospolitej. Zatem od tego momentu Polska stała się de iure protektoratem carstwa rosyjskiego. Ponadto na tymże sejmie zgłoszone zostały między innymi postulaty równo uprawnienia innowierców. Głównie przeciw tym właśnie zmianom szlachta zorganizowała w 1768 roku Konfederację Barską, która wszczęła wojną domową i podjęła walkę przeciwko Rosji w obronie starej wolności szlacheckiej oraz niezależności. Konfederacja był wymierzona również w króla, którego powszechnie oceniano jako marionetkę Rosji i Imperatorowej. Walki objęły obszar całej Rzeczypospolitej, w 1771 roku konfederaci usiłowali nawet porwać Stanisława Augusta, lecz to się nie powiodło. Król podczas tej wojny domowej został wyraźnie poparty przez Katarzynę Wielką i wojska polsko-rosyjskie systematycznie zaczęły pacyfikować konfederatów. Koniec zrywu datuje się na 18 VIII 1772 roku, kiedy to upadała obrona Jasnej Góry. W walkach wzięło udział ok. 100 tys. konfederatów, po klęsce zostali albo powywożeni na Syberię albo siła wcieleni do armii rosyjskiej.

W 1772 roku zaborcy dokonując pierwszego rozbioru Polski, twierdzili że robią to aby utrzymać porządek w państwie sąsiada. Przyjmuje się, że klęska Konfederacji Barskiej była bezpośrednią przyczyną rozbioru, w którym wzięły udział trzy mocarstwa: Austria, Prusy, Rosja i został zatwierdzony przez sejm. Dobrą ilustracją sytuacji Rzeczypospolitej jest obraz Jana Matejki „Rejtan – Upadek Polski”. Przedstawia on posła Tadeusz Rejtana, którego rodzinne strony na mocy aktu rozbiorowego dostają się Rosji. Poseł leży przed drzwiami wyjściowymi z rozerwaną koszulą i nie chce wypuścić posłów i senatorów z sali. Na ścianie we wnętrzu sali wisi portret Katarzyny II, na balkonie w loży siedzi poseł rosyjski w towarzystwie kobiet, natomiast Stanisław August, który właśnie powstał, stoi i wydaje się być dość zadziwiony zachowaniem Rejtana.

Odwołując się do fragmentów rozmów Poniatowskiego z 1770 roku z ambasadorem rosyjskim Michałem Wołkońskim oraz z ambasadorem pruskim Gédéon Benoît jesteśmy w stanie stwierdzić, że król polski jest bardzo umiejętnie rozgrywany przez obu posłów, a co więcej wyraźnie widać, że w dyskusji jego pozycja jest słabsza od pozycji ambasadorów. Ambasadorowie maja go zupełnie pod kontrolą.

W 1788 roku dzięki bierności Rosji, zajętej w tym czasie wojną z Turcją, rozpoczynają się obrady Sejmu Czteroletniego nazywanego również Wielkim. Sejm ten przeprowadził serię reform dotyczących wojska, podatków, a król odzyskał prawo do nadawania urzędów. Pod wpływem czarnej procesji – manifestacja mieszczan domagających się rozszerzenia swoich praw, sejm uchwalił „Prawo o miastach królewskich”, które przyznawało prawa publiczne mieszkańcom miast królewskich. Najważniejszym jednak efektem prac Sejmu Czteroletniego była konstytucja wydana 3 maja 1792 roku. Spory udział w jej uchwaleniu miał Stanisław August. Znów dobrą ilustracją tego zdarzenia jest obraz Jana Matejki „Ogłoszenie Konstytucji Trzeciego Maja”. Na obrazie widzimy marszałka sejmu Stanisława Małachowskiego trzymającego dokument konstytucji, z racji euforii na ulicach Warszawy przewodniczący obrad jest niesiony na rękach, a przodem kroczy król, który toruje drogę do katedry całemu orszakowi.

W tym czasie Rosja kończy wojnę z Turcją i znów całe swoje skupienie poświęca odzyskaniu wpływów w Rzeczypospolitej. Wykorzystuje konfederacje targowicką jako pretekst do zbrojonej interwencji w Polsce. Wojna polsko-rosyjska jest jednak krótkotrwała. Jedyną bitwą, którą warto wspomnieć był bitwa pod Zieleńcami(wygrana Polaków), po której król ustanawia odznaczeni Virtuti Militari. Jednakże, wobec ogromnej przewagi sił rosyjskich za radą Hugo Kołłątaja, król decyduje się na dołączenie do konfederacji targowickiej. W ten sposób de facto zdradza obrońców konstytucji 3 maja, wojna jest przegrana.

W 1793 roku sejm pod wpływem przywódców targowicy znosi wszystkie postanowienia Sejmu Wielkiego. Następnie dochodzi do drugiego rozbioru Rzeczypospolitej, w którym biorą udział Prusy i Rosja (Austria podobno się spóźniła z pretensjami terytorialnymi). Wraz z rozbiorem Stanisław August traci już całkowicie kontrolę nad tym co się dzieje w państwie i nikt się z nim nie liczy. Podczas insurekcji kościuszkowskiej nie odegrał już żadnej roli.