Służby specjalne Izraela

Państwo Izrael posiada krótką historię niepodległości, ale wielowiekową tradycję istnienia. Nie wchodząc w głębszą genezę, powstało ono po II wojnie światowej, w wyniku wieloletnich zabiegów dyplomatycznych i starań członków ruchu syjonistycznego.

Według Tory, świętej księgi Żydów, Ziemia Izraela została obiecana Żydom przez Boga. Następnie, około XI wieku przed Chrystusem rozpoczął panowanie pierwszy z królów Izraela, Saul – Królestwo i państwo żydowskie istniało następnie przez ok. tysiąc lat. Szanse na jakąkolwiek suwerenność utraciło ostatecznie po upadku powstania Bar Kochby w 135 r. po Chrystusie. Jednak pragnienie powrotu do Ziemi Izraela było wśród żydowskiej diaspory bardzo silne. Możliwość utworzenia państwa nabierała coraz bardziej realnego kształtu na początku XX wieku. Wybuch I wojny światowej stał się pierwszą poważną okazją do stworzenia państwa żydowskiego i wielu Żydów na całym świecie z nadzieją patrzyło na los wojny na Bliskim Wschodzie, oczekując możliwości wyodrębnienia się Izraela w związku ze zmaganiem się Turków z Brytyjczykami. Po Wielkiej Wojnie, Wielka Brytania zadeklarowała, że popiera dążenie Żydów do ustanowienia swego państwa w Palestynie. Utworzono Mandat Palestyny, który był terenem administrowanym przez Koronę Brytyjską.

Wybuch I wojny światowej stał się pierwszą poważną okazją do stworzenia państwa żydowskiego i wielu Żydów na całym świecie z nadzieją patrzyło na los wojny na Bliskim Wschodzie, oczekując możliwości wyodrębnienia się Izraela w związku ze zmaganiem się Turków z Brytyjczykami. Po Wielkiej Wojnie, Wielka Brytania zadeklarowała, że popiera dążenie Żydów do ustanowienia swego państwa w Palestynie. Utworzono Mandat Palestyny, który był terenem administrowanym przez Koronę Brytyjską.

Hagana

Wkrótce doszło też do zjawiska trudnego sąsiedztwa między dwoma różnymi grupami – osadnikami żydowskimi oraz ludnością arabską, która była niezadowolona z coraz większego napływu migracji na „swoje” tereny. W związku z nasilającymi się atakami ludności arabskiej na Żydów, ludność żydowska założyła Haganę (hebr. Obrona), która miała bronić żydowskich osadników przed tymi atakami. Organizacja ta była protoplastą izraelskich sił zbrojnych. Hagana była elementem Agencji Żydowskiej (nieoficjalny rząd palestyńskich Żydów przed uzyskaniem niepodległości), którą kierował uznany przez wszystkich przywódca narodu, charyzmatyczny pierwszy premier oraz minister obrony Izraela – Dawid Ben Gurion.

Hagana była słabo uzbrojona, nieliczna, a jej działanie było nielegalne na obszarze Mandatu. Jej tajny charakter sprawiał, że trudno było utrzymać w konspiracji organizację militarną, tym trudniej im bardziej się rozrastała. Miała również ograniczone źródła finansowe. Instytucją, która zaopatrywała Haganę w uzbrojenie była Rechesz (hebr. Zdobycz). Specjalizowała się ona w zdobywaniu broni i amunicji ze wszystkich możliwych źródeł. O jej skuteczności może świadczyć fakt, w jakim stopniu nasyciła uzbrojeniem Siły Obronne Izraela, które debiutowały w wojnie o niepodległość w roku 1948.

Instytut Drugiej Imigracji

Bliźniaczą organizacją do Recheszu był ha-Mossad Le’alija Bet (hebr. Instytut Drugiej Imigracji), który został założony w 1937 roku do infiltracji środowisk żydowskich w innych krajach oraz organizowanie nielegalnej imigracji Żydów do Palestyny. Warto o nim wspomnieć, ponieważ wielu z jej członków przeszło do nowej, oficjalnej służby wywiadowczej w Izraelu po 1948 roku o podobnej nazwie. Sam Instytut Alija B działał do 1951 roku sprowadzając do Izraela kilkaset tysięcy Żydów z całego świata. Został następnie przekształcony w Służbę Nativ, która dalej organizowała emigrację Żydów z innych krajów do Izraela i działa po dziś dzień.

Recheszu był ha-Mossad Le’alija Bet (hebr. Instytut Drugiej Imigracji), który został założony w 1937 roku do infiltracji środowisk żydowskich w innych krajach oraz organizowanie nielegalnej imigracji Żydów do Palestyny. Warto o nim wspomnieć, ponieważ wielu z jej członków przeszło do nowej, oficjalnej służby wywiadowczej w Izraelu po 1948 roku o podobnej nazwie. Sam Instytut Alija B działał do 1951 roku sprowadzając do Izraela kilkaset tysięcy Żydów z całego świata. Został następnie przekształcony w Służbę Nativ, która dalej organizowała emigrację Żydów z innych krajów do Izraela i działa po dziś dzień.

Służba Informacyjna

W strukturach Hagany powstała Szerut Bitachon, komórka wywiadu i kontrwywiadu, którą następnie rozbudowano i przekształcono w Szerut ha-Jedijot (w skrócie Szai, hebr. Służba Informacyjna), którą założył jeden z „ojców” izraelskiego wywiadu, Reuwen Sziloa. Szai skupiała się na rozpoznawaniu zamierzeń Wielkiej Brytanii wobec osadnictwa Żydów oraz na infiltracji środowisk arabskich. Szai, mniej więcej w środkowym okresie II wojny światowej, została podporządkowana Agencji Żydowskiej, co pozwoliło na zintegrowanie zamierzeń ośrodków politycznych z wywiadowczymi (czyli objęcie kontrolą tej jednostki). W II wojnie światowej utrzymywała stosunki i współpracowała z brytyjskimi służbami specjalnymi mimo, że prowadziła przeciwko nim oraz Arabom operacje wywiadowcze i rozpoznawcze. W tej formule prowadziła swoją działalność aż do reorganizacji w 1948 roku.

Wojna o niepodległość Izraela

14 maja 1948 roku Wielka Brytania ogłosiła zakończenie mandatu nad Palestyną zgodnie z terminem wyznaczonym przez ONZ. Tymczasowa Rada Państwa proklamowała powstanie państwa Izrael. Tego samego dnia doszło do pierwszej wojny izraelsko-arabskiej, znanej również pod nazwą „wojna o niepodległość Izraela”. Nowo utworzone państwo musiało stoczyć walkę z siedmioma arabskimi agresorami: Egiptem, Libanem, Syrią, Transjordanią, Irakiem, Arabią Saudyjską i Jemenem (dwa ostatnie wymienione kraje ograniczyły się do biernego wypowiedzenia wojny Izraelowi). Izrael zdołał się obronić przed przeważającymi siłami wroga, w wyniku czego opanował większość Palestyny (mandat brytyjski oraz sektory Jerozolimy – pozostałą część zajęła Jordania i Egipt).

Struktura

W toku prowadzonych działań wojennych, 30.06.1948 w Tel Awiwie doszło do spotkania założycieli izraelskich służb specjalnych – dowódców poprzedników Amanu, Mossadu i Szin Betu. Na spotkaniu ustalono rozwiązanie Szai (służby informacyjnej Izraela działającej nielegalnie przed utworzeniem państwa izraelskiego) i wykorzystanie jej kadr fundament nowych organizacji wywiadowczych. Ponadto zdecydowano się na przebudowanie i połączenie żydowskich organizacji podziemnych z okresu przed-niepodległościowego w trzy agencje wywiadowcze (w późniejszym okresie utworzone także Biuro Łącznikowe ds. Naukowych) :
1) Wywiad Wojskowy;
2) Kontrwywiad;
3) Wywiad Zagraniczny
4) Biuro Łącznikowe ds. Naukowych.

Pierwsza z powstałych w wyniku reorganizacji służba, funkcjonowała jako Zarząd Wywiadu Wojskowego (w tamtym czasie znany pod nazwą Wydział Wywiadu Armii – Szerut ha-Modi’in (Szin Mem), który w 1953 roku przyjął ostateczną nazwę Aman od Agaf ha-Modi’in ,dosł. „Odgałęzienie Wywiadu” lub „Skrzydło Informacyjne”, na czele którego pozostał ppłk. Iser Beeri, dowódca Szai. Amanowi powierzono szerokie spektrum zadań, począwszy od zbierania informacji o armiach arabskich, ich potencjale bojowym, dyslokacji, morale itp. po cenzurowanie krytycznych dla bezpieczeństwa Izraela informacji w mediach a skończywszy na czuwaniu nad bezpieczeństwem w szeregach nowopowstałych Sił Obronnych Izraela oraz część zadań kontrwywiadowczych. Szin Mem (podobnie jak Aman) wchodził w skład utworzonego Sztabu Generalnego, Matkal.

Maman – Aman

Z powodu burzliwych początków organizacji służb wywiadowczych w Izraelu, wielu zmian i reorganizacji, Szin Mem zrestrukturyzowano wraz ze zwolnieniem Isera Beeriego. Nowym dowódcą został płk Chaim Herzog, późniejszy prezydent Izraela. W 1949 roku Herzog utworzył dwa oddziały na miejscu Szerut Mode’in. Pierwszy z nich, Hail Modi’in (Haman) to Korpus Wywiadowczy, który zajmuje się sprawami planistycznymi w Sztabie Generalnym. Był on rodzajem Sił Zbrojnych, składał się z żołnierzy poborowych dowodzonych przez kadrę zawodową. Druga z organizacji to Machleket Modi’in (Maman), Wydział Wywiadowczy. Podobnie jak Haman, wchodził w skład Sztabu Generalnego a jako rzeczywista służba wywiadu wojskowego podlegała Oddziałowi Operacyjnemu SZ Izraela. W 1953 roku Maman – Wydział Wywiadu, został przemianowany na ostatecznie utworzony Zarząd Wywiadu Wojskowego (Aman).

Szin Bet

Druga służba specjalna, Szin Bet zajmuje się między innymi zadaniami związanymi z ochroną izraelskich polityków, najważniejszych osób w państwie, placówek zagranicznych Izraela oraz infrastruktury obronnej. Ponadto w skład jej obszaru działalności wchodzi inwigilacja i stosowanie działań kontrwywiadowczych w stosunku do środowisk palestyńskich i arabskich mniejszości w Izraelu i terytoriach okupowanych. Szin Bet zapewnia osłonę kontrwywiadowczą państwa przed penetracją i działaniem obcych wywiadów, „filtrowanie” obcych dyplomatów, delegacji, przedstawicielstw oraz kontrola zagranicznych firm. Izraela Służba Bezpieczeństwa wykonuje czynności sprawdzające wobec imigrantów, rozpoznaje i gromadzi dane na temat uczelni i środowisk młodzieżowych, zwalcza ruchy ekstremistyczne itd.

Mossad

Trzecią, najbardziej medialną służbą specjalną był tzw. Mossad. Początkowo, funkcjonował jako Wywiad Zagraniczny (Mahleket ha-Mikar, hebr. Oddział Badawczy, utworzony w ramach Departamentu Politycznego MSZ ). Kierownictwo powierzono Borysowi Gurielowi. Mossad stał się pierwszą izraelską oficjalną służbą wywiadu cywilnego. Jego celem było zdobywanie niejawnych informacji ekonomicznych, politycznych i wojskowych poza granicami Izraela.

Niestety, była to organizacja efemeryczna, została rozwiązana w 1951 roku w wyniku zwalczania się konkurencyjnych służb specjalnych w Izraelu. Był to bezpośredni poprzednik owianego legendą Mossadu. Reuwen Sziloa zapoznawszy się wcześniej podczas pobytu w Waszyngtonie z nowocześnie zorganizowaną CIA, stworzył Mossad (ha-Mossad le-Modi’in ule Tafkidim Mejuhadim), czyli Instytut ds. Wywiadu i Zadań Specjalnych – główna agencja cywilnego wywiadu zagranicznego. Reuwen Sziloa stał się jego pierwszym szefem (kierował również Va’adathem, Komitetem Służb który był międzyresortowym organem skupiającym szefów służb specjalnych, Ministra Spraw Zagranicznych i Komendanta Głównego Policji). Celem Mossadu jest zdobywanie informacji za granicą wyłączając obszar kompetencji które należą do Amanu (sprawy wojskowe),
infiltracja arabskich środowisk terrorystycznych, ściganie zbrodniarzy nazistowskich a także prowadzenie ofensywnych akcji wywiadowczych przeciwko nieprzyjaciołom Izraela.

Biuro Łącznikowe ds. Naukowych

Ostatnią z opisywanych służb, jest Biuro Łącznikowe ds. Naukowych (hebr. Liszka le Kiszrei Mada’i). Pomimo tego, że została oficjalnie rozwiązana w 1986 roku, wniosła istotny wkład do bezpieczeństwa narodowego Izraela. Była to służba specjalna, która powstała najpóźniej, bo w 1957 roku. Ściśle utajniona jednostka, którą był Lakam miała za zadanie śledzenie postępów programów nuklearnych na świecie. Liszka le Kiszrei Mada’i zostało utworzone z inicjatywy Szymona Peresa w czasach wojny sueskiej.

Państwo nuklearne

Jednym ze skutków w relacjach francusko-izraelskich były zabiegi czynione przez Dawida Bena Guriona, aby pozyskać broń atomową. Ojciec narodu izraelskiego marzył od pierwszych dni państwowości żydowskiej o osiągnięciu rangi państwa nuklearnego, co zmieniłoby pozycję tego państwa na świecie. Interesem tym kierowały dwie potrzeby. Pierwsza z nich to produkcja elektryczności bez konieczności korzystania z importowanego węgla oraz ropy naftowej, co było bardzo cenne, biorąc pod uwagę możliwości nowopowstałego państwa oraz stosunek wytwórców ropy i węgla w regionie, którzy nie byli przychylnie nastawieni do Izraela. O wiele ważniejsze jednak było rozwinięcie nuklearnego potencjału wojskowego, ponieważ uczyniłoby to Izrael czołową potęgą na Bliskim Wschodzie i byłaby gwarancją trwałości państwa żydowskiego.

Stany Zjednoczone dostarczyły co prawda 5-megawatowy reaktor do celów badawczych w 1955 roku, ale nie było to wystarczające dla ówczesnych władz Izraela. Możliwość uzyskania większego reaktora, który pozwoliłby na wyprodukowanie materiałów o znaczeniu wojskowym pojawiła się w momencie, kiedy zbiegły się interesy socjalistycznego rządu francuskiego Guy Molleta i socjalistycznych władz izraelskich. Po niełatwej drodze biurokratycznych przeszkód, które mnożyła administracja francuska oraz chylącemu się ku upadkowi rządu Francji, z którym Izrael zawarł umowę, podpisano dokumenty regulujący współpracę naukową i porozumienie o współpracy technicznej. W jego ramach Izrael miał otrzymać 24-megawatowy reaktor, pomoc specjalistów francuskich oraz udostępnienie wiedzy na ten temat . Ze względu na delikatność sytuacji jaką była budowa reaktora atomowego w Izraelu, państwo żydowskie otoczyło najgłębszą tajemnicą program jądrowy. Szymon Peres i Dawid Ben Gurion którzy zdawali sobie sprawę z wartości informacji, starali się odciąć od niej wszystkie istniejące służby i uznali, że należy powołać specjalną agencję bezpieczeństwa nuklearnego.

Lakam

Lakam był służbą wywiadu naukowo-technicznego a nie, jakby się mogło zdawać, wywiadem nuklearnym. W pierwszym etapie działalności zajmowała się zdobywaniem informacji, surowców i urządzeń oraz zabezpieczeniem pierwszego reaktora atomowego, również zabezpieczeniem zakładów przemysłu obronnego oraz Ministerstwa Obrony. Następnie wyspecjalizowała się w legalnym i nielegalnym pozyskiwaniu informacji naukowych i technologicznych za granicą głównie w krajach wysoko rozwiniętych (również Stanów Zjednoczonych). Informacje te nie dotyczyły wyłącznie kwestii militarnych. W późniejszym okresie Lakam przyjął za formułę działalności definicję wywiadu naukowo – technicznego państw członkowskich ówczesnego bloku wschodniego. Lakam posiadał w okresie swojego istnienia tylko dwóch szefów – Benjamina Blumberga (1957-1981) oraz Rafaela Ejtana (1981-1986). Lakam zaliczany był do najefektywniejszych organizacji wywiadu naukowo-technicznego.W wyniku wielkiego skandalu w związku z tzw. aferą Pollarda, został oficjalnie rozwiązany w 1986 roku, jakkolwiek istnieją domysły, że funkcjonuje zakamuflowany w strukturze izraelskich sił powietrznych bądź w MSZ .

Informacje te nie dotyczyły wyłącznie kwestii militarnych. W późniejszym okresie Lakam przyjął za formułę działalności definicję wywiadu naukowo – technicznego państw członkowskich ówczesnego bloku wschodniego. Lakam posiadał w okresie swojego istnienia tylko dwóch szefów – Benjamina Blumberga (1957-1981) oraz Rafaela Ejtana (1981-1986). Lakam zaliczany był do najefektywniejszych organizacji wywiadu naukowo-technicznego.W wyniku wielkiego skandalu w związku z tzw. aferą Pollarda, został oficjalnie rozwiązany w 1986 roku, jakkolwiek istnieją domysły, że funkcjonuje zakamuflowany w strukturze izraelskich sił powietrznych bądź w MSZ .

Znaczenie służb specjalnych

Przywódcy polityczni i ojcowie państwowości izraelskiej doskonale rozumieli znaczenie efektywnych służb specjalnych. Wiedzieli, że młode państwo usytuowane we wrogim środowisku i z takim potencjałem, jakim dysponował Izrael po deklaracji niepodległości, nie przetrwa długo. Dlatego Dawid Ben Gurion, pierwszy premier Izraela wraz z pierwszymi szefami służb specjalnych założyli poszczególne instytucje odpowiadające potrzebom nowopowstałego państwa. Zadziwia jedność i skupienie wokół celu, jaki łączył przywódców Izraela. W wyniku ustaleń z 30.06.1948 roku, zreorganizowano dotychczasowe instytucje służb specjalnych sankcjonując działalność nowych. Należeli do nich protoplaści Mossadu, Amanu i Szin Betu. Wkrótce, wychodząc naprzeciw okazji, jaka się przed nim pojawiła, Izrael powołał również służbę Lakam, by zapewniła mu przewagę w zakresie technologii nuklearnej.

Mimo trudnych początków, nieustabilizowanych struktur i trudności związanych ze wzrostem i rozszerzeniem działalności, Izrael zdołał stworzyć sprawnie działające służby specjalne. Niemniej jednak nie były one wolne od błędów i pomyłek. Jak w wielu przypadkach, także i w obszarze służb specjalnych najważniejszym atutem żydowskich służb, były zdeterminowane i skuteczne kadry – „software”, który potrafił uczynić cuda z tak niesprzyjającego „hardware’u” fizycznych i geograficznych możliwości Izraela.