Sztuka falistych linii i asymetrii. Secesja w malarstwie

Łagodne linie, asymetria, bogata ornamentacja, motywy roślinne i inspiracja sztuką japońską – tak w dużym skrócie można opisać styl, który rozwinął się w Europie na przełomie XIX i XX wieku. Secesja, bo o niej właśnie mowa, zaliczana jest do modernizmu, a apogeum swojej popularności osiągnęła w roku 1900 podczas światowej wystawy w Paryżu. 

Nazwa tego nurtu wywodzi się od łacińskiego słowa „seccesio” czyli „odejście”, „oddzielenie”, „oderwanie się”. Idealnie oddaje ono główne założenie secesji, jakim było odejście od klasycyzmu i odrzucenie akademickiego stylu w sztuce. Prekursorzy tego kierunku odrzucali zasady z poprzednich epok i rezygnowali z naśladowania ich, dążąc do wytworzenia swojego własnego stylu. Artyści w swoich dziełach wykorzystywali nowe techniki i materiały, chcąc odciąć się od powszechnego w tamtych czasach historycyzmu, czyli powielania motywów zaczerpniętych w głównej mierze z antyku. Secesja jest nurtem różnorodnym – jej korzenie są bardzo rozległe, rozwijała się w wielu krajach i na podstawie różnej ideologii. Stąd też powstało wiele nazw określających ten nurt. Oprócz najbardziej rozpowszechnionej nazwy, czyli słowa „secesja”, popularność zyskały także inne wyrażenia. Nowy styl z XX wieku we Francji bywał nazywany „art nouveau” (czyli „nowa sztuka”), w Niemczech używano określenia „Jugendstill” a w Hiszpanii – „modernismo”, czyli po prostu modernizm. Do najpopularniejszych przedstawicieli secesji zaliczyć można przede wszystkim czeskiego artystę Alfonsa Muchę, pochodzącego z Austrii Gustava Klimta oraz Polaków – Józefa Mehoffera i Stanisława Wyspiańskiego.

Źródła stylu i jego rozwój 

Pod koniec XIX wieku wśród artystów zrodziła się chęć i potrzeba oderwania się od dotychczasowych zasad dotyczących sztuki. Chciano zerwać z powszechnym w tamtym czasie akademizmem i historycyzmem, czyli naśladowaniem poprzednich epok artystycznych i odwoływaniem się do zasad i ideałów zaczerpniętych ze sztuki antycznej. 

Narodziny secesji zostały zapoczątkowane przez takie stowarzyszenia artystyczne jak na przykład Arts and Crafts – stworzony przez Williama Morrisa ruch zrzeszający artystów dążących do tworzenia przede wszystkim sztuki użytkowej, służącej całemu społeczeństwu. Malarze, architekci i rzemieślnicy należący do tego ruchu dążyli do upiększenia przedmiotów codziennego użytku i uczynienia rękodzieła i rzemieślnictwa sztuką. Do ugrupowań sprzeciwiających się akademickiemu stylowi należała także utworzona w 1894 roku Secesja Monachijska oraz Secesja Wiedeńska z roku 1897. 

Duży wpływ na rozwój nowego nurtu w sztuce miały także popularne w tamtym czasie czasopisma artystyczne, które propagowały założenia programowe nowego stylu i rozpowszechniały go na większą skalę. Były nimi między innymi: londyńskie „The Studio”, Wiedeńskie „Ver Sacrum”, monachijskie „Jugend”, krakowskie „Życie” czy też warszawska „Chimera”.  Czasopisma krążące wokół artystycznej tematyki były w latach 90. XIX wieku bardzo popularne w Europie – szacuje się, że wydawanych było nawet więcej niż 100 tytułów. 

Istotną rolę w rozpowszechnianiu secesji i ukształtowaniu jej podstawowych założeń oraz charakterystycznych elementów miała także działalność prerafaelitów, czyli artystycznego stowarzyszenia utworzonego w Londynie. Łączyli oni wiele różnych dziedzin sztuki, nie tylko malarstwo czy rzeźbę. Członkowie tego ruchu głosili przede wszystkim odejście od wiktoriańskiej, akademickiej sztuki i dążyli do odrodzenia sztuki wzorowanej na dziełach pochodzących z wczesnego włoskiego renesansu – stąd właśnie narodził się pomysł na nazwę ruchu. Określenie „prerafaelici” miało odnosić się bowiem do włoskich malarzy, tworzących w XIV i XV wieku, czyli jeszcze przed Rafaelem Santi. Charakterystyczne dla sztuki prerafaelitów były motywy roślinne, ozdobność, symbolika, mistyczność i zamiłowanie do linii – wszystkie te elementy zostały przeniesione do dzieł secesyjnych. 

Linearyzm i dekoracyjność – charakterystyczne elementy nowego nurtu

Jedną z rzeczy, z którą najbardziej kojarzy się nam secesja jest bogata ornamentyka. Szczegółowa obserwacja natury sprawiła, że do obrazów artystów secesyjnych zostały włączone takie elementy jak rośliny, ptaki oraz owady. Najczęściej były to smukłe i delikatne rzeczy, ponieważ w tym nurcie dominowały motywy wertykalne, faliste i łagodne linie. Innym elementem charakterystycznym dla malarstwa secesyjnego była także obecność kobiet na obrazach – najczęściej były one smukłe i subtelne, niekiedy występowały nago. 

W swoich dziełach przedstawiciele nowego nurtu zminimalizowali użycie światłocienia – zamiast tego stosowali płaskie, barwne plamy o mocnych konturach. Kolorystyka była subtelna, a układy kompozycyjne bardzo skomplikowane i dekoracyjne. Charakterystyczne było umieszczanie wielu różnych elementów na obrazie, które tworzyły pożądaną wizję świata. 

Jednym z elementów programowych secesji był także zwrot do natury, którzy przejawiał się nie tylko w kwiatowych motywach, ale także w nawiązaniach do żywiołów – szczególnie ognia i wody. Istotna dla artystów secesyjnych była również symbolika, która najczęściej zamknięta była w roślinach, takich jak na przykład mlecz czy oset, oraz w zwierzętach – najczęściej smukłych i subtelnych takich jak łabędzie, pawie, węże czy motyle. 

Inspiracji do swoich obrazów twórcy secesji poszukiwali także w sztuce japońskiej. Charakterystycznymi cechami zaczerpniętymi z niej były przede wszystkim jasne kolory, egzotyczne motywy i swobodna kompozycja, a dzięki niej do malarstwa europejskiego weszły takie rośliny jak chryzantemy czy irysy. Innymi elementami, często pojawiającymi się w sztuce secesyjnej były motywy baśniowe i fantastyczne, kojarzące się z mitycznością i majestatycznością – na wielu obrazach można więc zauważyć takie postaci jak nimfy, fauny czy smoki. 

Najczęściej obrazy secesyjne przyjmowały kształt wąskich, wydłużonych prostokątów, które po brzegi wypełnione były licznymi zdobieniami. Artyści secesyjni specjalizowali się w wykorzystywaniu przestrzeni i w dekoracyjności. Secesja zdecydowanie nie była nurtem opartym na minimalizmie czy prostocie, a bogactwo często podkreślało także wykorzystanie w dziełach złotych elementów. Styl tego nowego nurtu był więc jednolity i spójny oraz bardzo charakterystyczny – nie sposób nie rozpoznać dzieła pochodzącego z tamtego okresu. Jego prekursorzy zakładali stworzenie kierunku wyróżniającego się, odrębnego od poprzednich i zupełnie nowego, co ostatecznie udało im się osiągnąć.